ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਰਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੋਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਤਾਕਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਗੋਲਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੋਮਾ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੂਰਜ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਸਰਵੋਚ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਕੰਦਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬੁਧ ਨੂੰ ਨਾਰਾਏਣ, ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਯਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਗ੍ਰਹਿ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੂਰਜ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਗ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਚਮਕਦਾਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੇਜਤਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਮਹਾਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਮੂਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਮੁਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਵੀ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਪਲ, ਨਜ਼ਰਾਂ, ਦਿਨ, ਰਾਤਾਂ, ਪੱਖ, ਸਾਰੇ ਮੁਕਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੁੱਗ ਵੀ—ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਹੀ ਦਿਨਚਰਿਆ; ਨਾ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਨਾ ਫੁੱਲ, ਨਾ ਜੜ, ਨਾ ਫਲ। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪਕਵਾਈ, ਘਾਹ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ। ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਮਾਂ, ਅੱਗ, ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ—ਹਰ ਤਰਫ਼ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵਾ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ—ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਚਾ, ਆਦਿਆ, ਸੰਨੱਧਾ, ਤੇ ਪਰ। ਸਰਵਾਵਸੁ ਤੇ ਸਵਰਾਟ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ। ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਕਿਰਣ ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਣ ਹੇਠਾਂ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਕੇਸ਼ਾ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਬੁਧ ਲਈ ਕਿਰਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਚਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸੰਨੱਧਾ ਮੰਗਲ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ, ਸਰਵਾਵਸੁ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਵਤਾਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ। ਯਜਨਾ ਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਲਈ, ਇਹ ਤੱਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਚਿੱਟੇਪਣ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਠੰਡਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਥ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਗੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਭ ਲਛਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਗੋਲਕ ਸੰਘਣੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੰਘਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗ੍ਰਹਿ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੂਰਜੀ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰ ਆਲਯ ਵਿੱਚ।