ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਰਸਮਈ ਕਹਾਣੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਗੋਲ ਮਟਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਖੂਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ, ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਦੇ ਪਾਣੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਲੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਵਰਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਝੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਢ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਚੰਦ੍ਰ ਕਿਰਣਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਤੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਇਆਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਨ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਸਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਪੂਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰਯਮਨ। ਅੰਸ਼ੁ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਪਰਜਨਯ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਇਹ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੈਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ, ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਆਢ ਵਿੱਚ ਅਰਯਮਨ ਅਤੇ ਰਵੀ, ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਭਗ, ਕਤਕ ਵਿੱਚ ਤਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਰਵੀ, ਮੱਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ, ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਤੇ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦਾ ਸੂਰਜੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਪੂਸ਼ਾ, ਅੰਸ਼ੁ ਦੇਵਤਾ, ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਧਾਤਾ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ; ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੱਸ, ਭਗ ਗਿਆਰਾਂ, ਮਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਅਤੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਯਮਨ ਦੱਸ, ਪਰਜਨਯ ਨੌ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ—ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬਾ, ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲਕ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਾ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ: ਸਕੰਦਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਯਮ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਸ਼ਨੀਚਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਦੋ ਚਮਕਦਾਰ ਗ੍ਰਹ—ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤ ਸੂਰਜ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਰਵੋਚ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਵੀ, ਜੋ ਚਮਕ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਥੇ, ਪਲ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤਾਂ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਅਤੇ ਯੁਗ—all ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਫੁੱਲ, ਜੜ, ਫਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਪੱਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਘਾਹ-ਬੂਟੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਨਾ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਮਾਂ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ, ਦੋਹਾਂ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪਾਂ, ਕਿਰਨਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਕ ਕਥਾ ਹੈ।