ਸੰਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ-ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਬਿਜਲੀ, ਜਲ-ਅਗਨਿ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅਗਨਿ—ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨਿ, ਪਚਨ-ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜੀ ਅਗਨਿ, ਅਤੇ ਜਲ-ਅਗਨਿ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਗਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅਗਨਿ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਲ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ ਕਦੇ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਗਨਿ ਪਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਚਨ-ਅਗਨਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ, ਗੋਲ, ਠੰਢਾ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਗਨਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਨਿ ਦੀ ਗਰਮੀ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪृथਵੀ ਦੀ ਅਗਨਿ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਹ ਅਗਨਿ ਜਲਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਗਨਿ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ—ਚਮਕ ਅਤੇ ਗਰਮੀ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਨੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ। ਸੂਰਜ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਤਾਮਰ-ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਤੀਬ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਜਲ ਸਦਾ ਵੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵਯ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨਿ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਗੋਲ ਘੜੇ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੈਨਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਕੂਏ, ਬੱਦਲ, ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਲ, ਟੈਂਕ, ਧਾਰਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਚੈਨਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ, ਮਾਲਾ, ਝੰਡੇ, ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੈਨਲ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਰਫ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ, ਬੱਦਲ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ 'ਚੰਦਨ-ਕਿਰਣਾਂ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੀਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਨ ਜੋ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦਨ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਚੰਦਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦਾ ਹੈ; ਬਰਖਾ ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵਰਸਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਤੇ ਪੋਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਿਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਆਰਯਮਨ। ਅੰਸ਼ੁ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਪਰਜਨਿਆ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ। ਚੈਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁ; ਵਿਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ; ਜੈਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ; ਆਢ ਵਿੱਚ ਆਰਯਮਨ ਅਤੇ ਰਵੀ। ਸ੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ; ਭਗਾ ਪ੍ਰੌਸ਼ਠਪਦ ਵਿੱਚ; ਪਰਜਨਿਆ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ; ਤਵਸ਼ਟਾ ਤੇ ਰਵੀ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ। ਮਿਤ੍ਰ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ; ਵਿਸ਼ਣੁ, ਨਿਤ, ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ; ਵਰੁਣ ਦੀ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਿਆ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪੂਸ਼ਾ, ਅੰਸ਼ੁ ਦੇਵਤਾ, ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਧਾਤਾ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ; ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਸ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਭਗਾ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਲ; ਮਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਨਾਲ; ਤਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਯਮਨ ਦਸ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਪਰਜਨਿਆ ਨੌ ਨਾਲ; ਵਿਸ਼ਣੁ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਬਰਖਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ; ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕਾ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਾਮਰ-ਰੰਗ ਦਾ; ਪੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੰਗਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਜੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਰੋਸ਼ਨ ਗੋਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੰਦਨ, ਤਾਰੇ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੋਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਖੱਬਾ ਅੱਖ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸੱਜਾ ਅੱਖ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਜਲ, ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਕੰਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਬੁਧ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਯਮ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਪ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਧੀਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਦੋ ਚਮਕਦਾਰ ਗ੍ਰਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੂਰਜ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।