ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਦ ਵੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਤ ਜੀ ਰੋਮਹਰ੍ਸ਼ਣ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਜੋ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਮਹਾਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਲ ਬਾਰੇ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੈਵੀ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਜੂਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਨਣ ਲਈ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਅੱਗਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ, ਜਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਬਿਜਲੀ, ਪਾਚਕ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਅੱਗ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਮਲ-ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ; ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਉਪਰੰਤ ਚਿੱਟੀ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ। ਸੂਰਜ ਵਾਰੰਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਤਾਮਰ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਲ ਮਟਕੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੈਨਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਕੂਆਂ, ਬੱਦਲ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਪਾਣੀ, ਤਲਾਬ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਚੈਨਲ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਪਾਤਰ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਝਰਦੇ ਧਾਰਾਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੀਂਹ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੈਨਲ ਬਰਫ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਝੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਢਕ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ 'ਚੰਦ੍ਰ-ਕਿਰਣਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੀਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦਰਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ; ਸਾਵਣ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਸਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਪੂਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰਯਮਨ। ਅੰਸ਼ੁ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਪਰਜਨਯ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ। ਚੈਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁ; ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ (ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ); ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ; ਆਢ ਵਿੱਚ ਅਰਯਮਨ ਅਤੇ ਰਵੀ। ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ; ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਭਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਸੂਜ ਵਿੱਚ ਪਰਜਨਯ; ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਤਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਰਵੀ। ਮੱਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿਤ੍ਰ; ਪੁੱਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ; ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੂਰਜੀ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ। ਪੂਸ਼ਾ, ਦੇਵ ਅੰਸ਼ੁ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਧਾਤਾ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ; ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੱਸ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਲ; ਮਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ; ਤਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਯਮਨ ਦੱਸ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਪਰਜਨਯ ਨੌ ਨਾਲ; ਵਿਸ਼ਣੁ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਗਹਿਰੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ; ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਤਾਮਰ ਹੈ; ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੰਗਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।