ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉਮਾ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਿਮਵਤ, ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਹਨਵੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਚਿਤਰਰਥਾ, ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਵਾਸੁਕੀ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤਕਸ਼ਕਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਪਰਣਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਚੈਹਸ਼ਰਾਵਸ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਲਦ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਭਾ ਨੂੰ ਵਣਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਹਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੇਨਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਲਕੁਲੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸੁਧਰਮਾ, ਸ਼ੰਖਪਦ, ਕੇਤੁਮੰਤ ਅਤੇ ਹੇਮਰੋਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਥੂ ਨੂੰ ਮਾਲਕ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਅਤੇ ਚਾਰ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਬਲਦ-ਧਾਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਤ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਏ; ਜਗਤ ਦੇ ਧਰਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਮਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਭਿਸ਼ੇਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਚਾਨਣੀਆਂ—ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ—ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਚਲਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤ੍ਰੈ-ਵਿਧ ਉਤਪੱਤੀ—ਦੈਵੀ, ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਨ—ਜੋ ਅਪਰਕਟ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਅਪਰਕਟ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਸਵੈ-ਭੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਨੂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅੱਗ ਰਚੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ-ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਬਿਜਲੀ, ਜਲ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅੱਗ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ, ਪਚਨ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਅੱਗ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ; ਪਚਨ-ਅੱਗ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਗਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਯਮਾਨ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੈਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਜੋ ਚਿੱਟਾ, ਗੋਲ ਤੇ ਠੰਢਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜੀ ਚਾਨਣ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ-ਅੱਗ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗ ਜਗਦੀ ਹੈ; ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਧਰਤੀ-ਅੱਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ। ਸੂਰਜ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤਾਮਰ-ਰੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਡੁੱਬਦਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਾਣੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਗੋਲ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੈਨਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੈਨਲ—ਸਮੁੰਦਰ, ਖੂਹ, ਬੱਦਲ, ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਪਾਣੀਆਂ, ਟੈਂਕ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ-ਸੋ ਚੈਨਲਾਂ ਮੀਂਹ ਪਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਜਹਾਜ਼, ਮਾਲਾ, ਝੰਡੇ, ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਪਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ-ਸੋ ਚੈਨਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਮ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਦ, ਬੱਦਲ, ਤੇ ਧਾਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਤੇ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ 'ਚੰਦ-ਕਿਰਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੀਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਤਿੰਨ-ਸੋ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਦ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ-ਸੋ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦਾ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ-ਸੋ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਰ ਜੀਵ, ਰੂਪ, ਤੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਮਕ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦਿੱਤੀ।