ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੌਸ਼ਨ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰੰਤ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ, ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੀ ਅਡਿੱਗ ਥਾਂ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਇਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਾਮ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਕਰਮਵਾਰ, ਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਵਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਧੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਛੇਹ ਰੁੱਤਾਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁੰਝਲ ਰਹਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ! ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ—ਜੋ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਸਾਵਲਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਨੂੰ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਕੀਤਾ? ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ, ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅੱਗ) ਨੂੰ ਵਾਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ, ਸ਼ਕਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਮਾਰੁਤਾਂ ਦਾ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮਾਸ-ਭੋਜੀਆਂ ਦਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਭੂਤਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਵੀਰਭਦਰ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ—ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਗਗਨ ਜਨਮੇ ਹਾਥੀ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਮਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਦੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮਾਇਆਵੀਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣਾਇਆ। ਹਿਮਾਵਤ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ, ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਤੇ ਪਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਚਿਤਰਰਥ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੁਪਰਨ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ, ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ, ਬਲਦ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ, ਸ਼ਰਭ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਅਣਮਾਪ ਵਜੋਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਲਕੁਲੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰਮਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੁਧਰਮਾ, ਫਿਰ ਸ਼ੰਖਪਦ, ਕੇਤੁਮੰਤ ਅਤੇ ਹੇਮਰੋਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਚਾਰ-ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ্ঞান ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਬਲਦ-ਝੰਡਾ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਵਾਰ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਕੀਤਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਇਆ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਲੋਂ ਅਭਿ਷ਿਕਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ। “ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਕਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿਓ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। “ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਕਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਦਿਵਯ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅੱਗ—ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਸਵੈ-ਭੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਰਚੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਵਨ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਗਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।