ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਚੱਕਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਮਕ ਦੇਵ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰੇ—all ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਘੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਸਕਣ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੁ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਜੋ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਲਾਈ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਚਾਪ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਬੁਧ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਗੋਲਾਈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੋ ਯੋਜਨ ਦਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ: ਸ਼ਨੀ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਵਕਰੀ ਗ੍ਰਹਿ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਮੰਦ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਗਦਾ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਉੱਚਾਈ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ; ਫਿਰ, ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ 'ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅਮਾਵਸ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੁਵ (equinox) 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸ 'ਤੇ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨਮਈ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁਧ ਹੈ; ਬੁਧ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰ; ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਗਲ; ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਦ-ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਾਮ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਚਮਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ! ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਨੇ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਤਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ, ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ—ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ—ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ? ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨਿ) ਨੂੰ ਵਾਸੁ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਨੂੰ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ ਨੂੰ ਮਾਸ-ਭੋਜੀਆਂ ਦਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਨੰਦੀ, ਜੋ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਨੀਲ-ਲਾਲ ਇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਵਿਨਯਕਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਥੀ-ਮੁਖੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼, ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।