ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰੋਸ਼ਨ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਗ ਕੇ, ਹਵਨ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਪਿਤਰ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੇ ਵਧਨਾ, ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਸੋਲਵੇਂ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋਮਪੁਤਰ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਵੈਨਸ) ਦਾ ਰਥ ਦੱਸ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਕੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯਾ ਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲ (ਮਾਰਸ) ਦਾ ਰਥ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ (ਬੁੱਧ) ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਨੀ (ਸੈਟਰਨ) ਦਾ ਰਥ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੂ ਦਾ ਰਥ ਦੱਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਤੂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਵੀ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਵੀ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਰੀਮ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਹਵਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾਏਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਿਧੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ (ਰਾਹੂ) ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ (ਜੁਪੀਟਰ) ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਗਲ, ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੁੱਧ (ਮਰਕਰੀ) ਵੀ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨਾਲੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਆਕਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੋ ਯੋਜਨ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ – ਸ਼ਨੀ, ਮੰਗਲ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ (ਰਾਹੂ), ਜਿਹੜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ – ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨੀਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਗਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜਦ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਦ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸੁਵਤ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਉੱਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਉੱਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚਕਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ, ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਥਾਨ ਚੌਵੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸੂਰਜ, ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਿ-ਰਾਤ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੀਵੀਂ, ਉੱਚੀ, ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਛੇਹ ਰੁੱਤਾਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੁਲਾਵੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ, ਤੇ ਤਾਰੇ—all ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਚ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ।