ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮੋਪੇਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪੇਤਾ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜਗਤ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਾਤਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਤੱਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਕੀ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਤਰਾ ਤੱਕ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਮਹਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਵਾਹਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਹਾ-ਦੇਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੰਧਰਵ, ਕ੍ਰਤਸਥਲਾ ਤੋਂ ਰੰਭਾ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤਯਜਿਤ ਤੋਂ ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ-ਮੁਖੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਕ੍ਸ਼ੋਹੇਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ, ਹਥਿਆਰ-ਬੰਦ, ਰਕ੍ਸ਼ਸ ਹਨ—ਧਾਤਾ, ਆਰਯਮਨ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਉਰਾਗਾ ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ, ਕਣਕਣੀਕਾ; ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ, ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੰਧਰਵ; ਕ੍ਰਤਸਥਲਾ ਤੇ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਗ੍ਰਾਮਣੀ ਤੇ ਰਥਕ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਦੋ ਰਥੋਜਾ; ਰਕ੍ਸ਼ੋਹੇਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਹੇਤੀ, ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਮਧੁ-ਮਾਧਵ ਸਮੂਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ, ਅਤ੍ਰੀ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ ਵੀ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮੇਨਕਾ ਤੇ ਸਹਜਨਿਆ, ਗੰਧਰਵ ਹਾਹਾ ਤੇ ਹੂਹੂ, ਸੁਬਾਹੁ, ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਰਥਚਿਤ੍ਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ ਤੇ ਵਧਾ, ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮਹੀਨੇ—ਸ਼ੁਚੀ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ: ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅੰਗਿਰਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ; ਏਲਾਪਤ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨਾਗ; ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਤੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਰਥਸਵਨ; ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਤੇ ਅਨੁਮਲੋਚਾ ਅਪਸਰਾ; ਯਾਤੁਧਾਨ, ਨਾਗ, ਤੇ ਵਿਆਘਰ ਵੀ। ਨਭ ਤੇ ਨਭਸਿਆ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ: ਪਰਜਨ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਤੇ ਗੌਤਮ; ਧਨੰਜਯ ਤੇ ਇਰਾਵਾਨ, ਸੁਰੂਚੀ ਤੇ ਅਪਰਾਵਸੁ, ਘ੍ਰਤਾਚੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਅਪਸਰਾ। ਸੇਨਜਿਤ ਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਦੋ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਣੀ; ਦੋ ਆਪ ਤੇ ਵਾਤਾ, ਦੋ ਯਾਤੁਧਾਨ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉਰਜ ਤੇ ਇਸ਼ਾ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਅਤੇ ਦੋ ਜਾੜੇ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਸ਼ੁ ਤੇ ਭਗਾ, ਕਸ਼ਯਪ ਤੇ ਕ੍ਰਤੁ, ਮਹਾਪਦਮਾ ਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਨਾਗ; ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਉਰਣਾਯੁ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੇ ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ ਅਪਸਰਾ; ਤਾਰਕਸ਼ਯ ਤੇ ਅਰਿ਷ਟਨੇਮੀ, ਦੋ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਯਾਤੁਧਾਨ; ਸਹੇ ਤੇ ਸਹਸਿਆ—ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜਮਦਗਨੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ; ਕਦਰੂ ਦੇ ਦੋ ਨਾਗ—ਕੰਬਲਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰਾ; ਧ੍ਰਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਗੰਧਰਵ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚਸ; ਤਿਲੋਤਮਾ ਤੇ ਰੰਭਾ ਅਪਸਰਾ; ਰਥਜਿਤ ਤੇ ਸਤਯਜਿਤ, ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਗ, ਦੂਜਾ ਯਜ੍ਞੋਪੇਤਾ ਰਕ੍ਸ਼ਸ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਮੂਹ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਨਾਲ; ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਯਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਭੂਤ, ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਗ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਤੁਧਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਲਖਿਲਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤੇਜ, ਤਪ, ਯੋਗਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਅਪਸਰਾ, ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਯਕ੍ਸ਼, ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਹਵਾ ਵਗਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਮੰਦ-ਕਿਸਮਤ, ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਪਕਰਮ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ, ਵਾਯੂ-ਚਲਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੀਛੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਹਾਸੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।