ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਦਿਤਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਕਸ਼, ਸਰਪ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਰੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਮੰਗਲਮਈ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸੰਯਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਨ੍ਰਿੱਤ ਅਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਹਨ: ਮਧੂ, ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸ਼ੁਚਿ, ਨਭਸ, ਨਭੱਸਯ, ਈਸ਼, ਊਰਜਾ, ਸਹਸ, ਸਹੱਸਯ, ਤਪਸ੍ਯਾ ਅਤੇ ਤਪਹ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਵਸੰਤ (ਬਸੰਤ), ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ (ਗਰਮੀ), ਵਰਸ਼ਾ (ਬਰਸਾਤ), ਸ਼ਰਦ (ਪਤਝੜ), ਹੇਮੰਤ (ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਰਦੀ), ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ (ਕੜਕ ਸਰਦੀ)। ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਾਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੁਸ਼ਣ, ਪਾਰਜਨਯ, ਅੰਸ਼ੁ, ਭਾਗ, ਤਵਸ਼ਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਰਤੁ, ਜਮਦਗਨੀ, ਕਉਸ਼ਿਕ। ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਕਨਕਣੀਕ, ਤਕਸ਼ਕ, ਨਾਗ, ਇਲਾਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਐਰਾਵਤ, ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਪਦਮ, ਕਰਕੋਟਕ, ਕਾਂਬਲ, ਅਸ਼੍ਵਤਾਰ ਹਨ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ, ਹਾਹਾ, ਹੂਹੂ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਸੁਰੁਚਿ, ਪਰਾਵਸੁ, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਉਰਨਯੂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ, ਸ਼ੁਭਨਨਾ, ਸ਼ੁਭਾਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜੰਯਾ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਾ, ਅਨੁਮਲੋਚਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ, ਤਿਲੋਤਮਾ, ਰੰਭਾ, ਅੰਭੋਜਵਧਨਾ ਹਨ। ਰਥਕ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥੋਜਾ, ਰਥਚਿੱਤ੍ਰ, ਸੁਬਾਹੁ, ਰਥਸ੍ਵਨ, ਵਰੁਣ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਸੇਨਾਜਿਤ, ਤਰਕਸ਼੍ਯ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮੀ, ਖਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਤ੍ਯਜਿਤ, ਰਕ੍ਸ਼ੋਹੇਤੀ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ, ਪੌਰੁਸ਼ਯ, ਵਧ, ਸਰਪ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਜਲ, ਵਾਯੁ, ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ ਬ੍ਰਹਮੋਪੇਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪੇਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਗਰੁੱਪ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਜਣੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਧਾਤਾ ਤੋਂ ਵਿ਷ਣੁ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਕਉਸ਼ਿਕ ਤੱਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤਕਿੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਕੀ ਤੋਂ ਅਸ਼੍ਵਤਾਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪ ਵੀ ਏਸੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਰਪ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਵਾਹਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਢੋਹਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ ਤੋਂ ਰੰਭਾ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਤੋਂ ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਨੇਤਾ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ-ਮੁਖੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਕਸ਼ੋਹੇਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਯਾਤੁਧਾਨ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਰਕਸ਼ਸ ਹਨ: ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਾਨ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਉਰਗ, ਵਾਸੁਕੀ, ਕਨਕਣੀਕ, ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ, ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥਕ੍ਰਿਤ, ਰਥੋਜਾ, ਰਕਸ਼ੋਹੇਤੀ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ। ਇਹ ਮਧੂ-ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸਰਪ, ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜੰਯਾ, ਹਾਹਾ, ਹੂਹੂ, ਸੁਬਾਹੁ, ਦੋ ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਦੋ ਰਥਚਿੱਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਰੁਸ਼ਯ ਅਤੇ ਵਧ ਯਾਤੁਧਾਨ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ—ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਇਲਾਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਰੁਣ, ਰਥਸ੍ਵਨ—ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਅਨੁਮਲੋਚਾ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰ ਵੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਭਸ ਅਤੇ ਨਭੱਸਯ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਜਨਯ, ਪੁਸ਼ਾ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਧਨੰਜਯ, ਇਰਾਵਾਨ, ਸੁਰੁਚਿ, ਅਪਰਾਵਸੁ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ, ਜੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਸਰਪ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।