ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਰਧ-ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜਲ ਨੂੰ ਉਚੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਜਲ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦਾ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਾਧਾ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਵਨ, ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਖਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਥ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਵਾਹਕ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹੀਆ ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ। ਇਸ ਰਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ, ਰਥ ਦੇ ਪਲੈਟਫ਼ਾਰਮ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਥ ਅਣ-ਜੁਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਹੀਆ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਤ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਦਾ ਧੁਰਾ ਪਹੀਏ ਦੇ ਸਪੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਧੁਰਾ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਫਿਕਸ ਹੈ। ਪਹੀਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਵੀ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਪਹੀਆ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਪਵਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਜੋਤ ਅਤੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਥ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਵੀ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਥ ਦਾ ਜੋ ਜੋਤ ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਖੂੰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਿਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਗੋਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਗੋਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਬਾਹਰਲੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਦਿਤਿਆ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਜੋੜਾ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਗ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਝੁਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨਾ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਲਖਿਲਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੋੜੇ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਮਧੂ, ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸ਼ੁਚੀ, ਨਭਸ, ਨਭਸਯ, ਈਸ਼, ਊਰਜ, ਸਹਸ, ਸਹਸਯ, ਤਪਸਯਾ, ਅਤੇ ਤਪਹ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਵਸੰਤ (ਬਸੰਤ), ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ (ਗਰਮੀ), ਵਰਸ਼ਾ (ਬਰਸਾਤ), ਸ਼ਰਦ (ਪਤਝੜ), ਹੇਮੰਤ (ਸਰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ), ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ (ਕੜੀ ਸਰਦੀ)। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਧਾਤਾ, ਆਰਯਮਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੁਸ਼ਨ, ਪਾਰਜਨਯ, ਅੰਸ਼ੁ, ਭਾਗ। ਅੱਗੇ, ਤਵਸ਼ਤ੍ਰਿ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼ਯਪ, ਕ੍ਰਤੁ, ਜਮਦਗਨਿ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਵਾਸੁਕੀ, ਕੰਕਣਿਕਰ। ਫਿਰ, ਟਕਸ਼ਕ, ਨਾਗ, ਏਲਾਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਐਰਾਵਤ। ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਪਦਮ, ਕਰਕੋਟਕ, ਕੰਬਲਾ, ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ, ਤੁੰਬੁਰੂ, ਨਾਰਦ। ਹਾਹਾ, ਹੁਹੁ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਸੁਰੁਚਿ, ਪਰਾਵਸੁ। ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਉਰਨਯੁ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚਾ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਿਤਸਥਲਾ। ਸ਼ੁਭਨਾਨਾ, ਸ਼ੁਭਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜਨਯਾ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਾ। ਅਨੁਮਲੋਚਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ, ਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ। ਰੰਭਾ, ਅੰਭੋਜਵਧਨਾ, ਰਥਕ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਰਥੋਜਾ, ਰਥਚਿਤ੍ਰਾ, ਸੁਬਾਹੁ, ਰਥਸਵਨਾ। ਵਰੁਣ, ਸੁਸ਼ੇਨ, ਸੇਨਾਜਿਤ, ਤਰਕਸ਼, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਖ੍ਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਤ੍ਯਜਿਤ। ਰਾਖ੍ਸ਼ੋਹੇਤਿ, ਪ੍ਰਹੇਤਿ, ਪੌਰੁਸ਼ਯ, ਵਧ, ਨਾਗ, ਬਾਘ, ਪਾਣੀ, ਪਵਨ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਨਾਗ, ਅਪਸਰਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸੁਰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।