ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਥੇ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗਰਜ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਹਵਾ ਤੋਂ, ਦੂਜੀ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ 'ਮੇਘ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਘੀ ਤੇ ਲੱਕੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਧੂੰਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਂਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਬੱਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਦਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਂਸ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ—ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਚੁੱਪ, ਕੁਝ ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਹਨ, ਉਹ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਜੀਵਕ' ਬੱਦਲ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਗਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਬੱਦਲ ਅੱਧ ਕੋਸ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬੱਦਲ ਵਧੀਕ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿੱਛਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਭ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਪਤਝੜ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਕਮਲਾਂ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ, ਸਾਂਸ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਧੂੰਆਂ ਸਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮੀਂਹ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢ ਤੇ ਵਾਫਰ ਫਸਲਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਓਸ ਤੇ ਪਾਲਾ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਲ ਤੋਂ ਉਪਜੀ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭੀੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਾਵਾਹਾ ਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਮੀਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝਾਵਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਹੀ, ਦੋਜਾ ਨਹੀਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਾਕਤ, ਉਰਜਾ, ਬਲ, ਪ੍ਰਤਾਪ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਮੌਤ, ਆਤਮਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ, ਰੀਤ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅੱਠ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਕਾਰੀ, ਅਰਧ-ਨਾਰੀ ਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ, ਮੀਂਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੁਕ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਾਸ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਵੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸਾਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਦਾ ਪਹੀਆ ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਪੰਜ ਤੀਲੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਧੁਰਾ, ਰਥ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਣ-ਜੁਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਹੀਆ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸਦੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਧੁਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਧੁਰਾ ਧੁਰਵ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਹੀਆ ਤੇ ਘੋੜੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਧੁਰਾ ਤੇ ਧੁਰਵ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਧੁਰਾ ਤੇ ਪਹੀਆ, ਇਕੱਠੇ, ਧੁਰਵ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਧੁਰਵ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਰਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਨਾਂ ਜੋ ਜੂਅ ਤੇ ਧੁਰਾ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਧੁਰਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੂਅ ਤੇ ਧੁਰਾ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੂਅ ਤੇ ਧੁਰਾ ਦੇ ਉਹ ਸਿਰੇ ਰਥ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਧੁਰਵ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਰਥ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਧੁਰਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ-ਚਲਿਤ ਰਥ ਦਾ ਜੂਅ ਤੇ ਧੁਰਾ ਦਾ ਸਿਰਾ ਇੱਕ ਖੂਟ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਾਵਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਤੇ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਕਿਰਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਧੁਰਵ ਵਲੋਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਚੱਕਰਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠੀ ਸੌ ਚੱਕਰ ਹਨ; ਜਦ ਕਿਰਨਾਵਾਂ, ਧੁਰਵ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਬਾਹਰਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮੁਨੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਦਾ ਭਾਸਕਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।