ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ, ਮਹਿਲਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਭਵ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਵ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਬ ਨਹੀਂ। ਨਾਰਾਏਣ, ਹਰਿ ਦੀ ਦਿਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਜਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੋ ਗੁੰਨ ਦੀਆਂ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਪਰ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੂੰਏ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ ਦੀ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਬਦਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ-ਅੱਗ ਦੀ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਦਲ ਜੰਗਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਦਲ ਅਸ਼ੁਭ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਾਦੂ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਦਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੂੰਏ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਜਗਤ ਦੇ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਦੂ ਦੀ ਧੂੰਏ ਨੂੰ ਢੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਦੂ ਦੀ ਧੂੰਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਢੱਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮਵਾਨੋ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਬਦਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹਵਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਹਵਾ ਤੋਂ, ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਇਹ ਬਦਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਬਦਲ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮੇਘ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਲ ਦੇ ਪੰਖ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਧੂੰਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਬਦਲ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੁੱਪ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਧ ਬਦਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਹੈ, ਉਹ ਘੱਟ ਵਰਸਾਤ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਜੀਵਕ' ਬਦਲ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪਰਬਤ-ਵਾਸੀ ਬਦਲ ਅੱਧਾ ਕੋਸ਼ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਧੀਆ ਵਰਸਾਤ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਸਾਤ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਵ੍ਰੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਸਦੇ ਹਨ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਪੰਛੀ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਅੱਗ, ਸ਼ਵਾਸ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਧੂੰਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੋਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਰਸਾਤ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਫਸਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਈ ਓਸ ਅਤੇ ਪਾਲਾ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਵਰਸਾਤ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਬਦਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦातर ਪਰਾਵਹਾ ਨਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮੈਨਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਵਰਸਾਤ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ। ਅੱਜ, ਵਰਸਾਤ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਊਰਜਾ, ਤਾਕਤ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹੀ ਯਸ਼, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਮੌਤ, ਆਤਮਾ, ਗੁੱਸਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਿਕ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ, ਰੀਤ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ, ਅੱਠ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ, ਅਰਧ-ਨਾਰੀ ਸਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਸਾਤ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਸ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਜੋ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਵਰਸਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਥ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਇਆ; ਇਹ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਦਾ ਪਹੀਆ ਤਿੰਨ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦਾ। ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਐਕਸਲ, ਰਥ ਦੇ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਲੰਬਾ, ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਯੁਕਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਹੀਆ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ, ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹੀਏ ਦੇ ਸਪੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਐਕਸਲ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਕਸਲ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਬਦਲ, ਵਰਸਾਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।