ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਰਿਪੁ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਆਪਣੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਯਕ੍ਸ਼ਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਗਵਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਅੰਬਿਕਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸ਼ੁਭ ਸੀ—ਉਮਾ, ਜੋ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ? ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।” ਉਹ ਸਭ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਮਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤ ਆਗਰਹੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਨ ਹਾਂ; ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ; ਅੰਡ ਤੋਂ ਅਜਨਮਾ ਉੱਭਰਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਉੱਭਰਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕੌਸ्मिक ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ। ਮਨ ਦੇ ਉਪਰ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਹੇਂਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁਪੁਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਵਰੁਣੀ ਸਮੇਤ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੌਮਿਆ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ—ਅਮਰਾਵਤੀ, ਸਮਯਮਣੀ, ਸੁਖਾ, ਅਤੇ ਵਿਭਾ—ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੱਖਣੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੁਰਾਂਤਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਗਣ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ। ਉਹੀ ਸੂਰਜ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਸਮਯਮਣੀ, ਸੁਖਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ (ਸੂਰਜ) ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੈਰ੍ਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਹ ਡਿਗਰੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਯੋਜਨ ਪਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕਤੀ ਲੱਖ, ਪੰਜ ਲੱਖ ਹੋਰ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਇਹ ਮੁਹੂਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਮਹਾਨ ਭਾਸਕਰ ਦੀ; ਇਸ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੌਮਿਆ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੂਰੇ ਸੌ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹੋਰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਹਰ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਹਾਰੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤੇ ਅੱਧ ਗ੍ਰਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਠਾਰਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਹਾਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਗਤੀ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ, ਜੋ ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ, ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਂ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਰਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੱਕਰ ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਹੋਰ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਧੁਰਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਹਾਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਸੂਰਜ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸਦਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ خاطر, ਸੂਰਜ ਜਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ, ਜਲ ਲੜੀਵਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਜਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਉਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਸ਼ਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਧਰਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ।