ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜਨੋ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਡੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਦਿ ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਥਾਂ—ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ—ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅੰਡੇ ਦੀ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਡਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਮਹੇਸ਼ਾ ਹੈ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ—ਇਹ ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਵਾ, ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਨੌਕਰ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿਕ ਸੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਅੱਠ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਅਤੇ ਅਚਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਅੱਗ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਕੋਲ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਅੱਗ, ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਵੀ ਨਾ ਸਾੜ ਸਕੀ; ਹਵਾ ਵੀ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੀ; ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਪਰ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਸੁਭ-ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਅੰਬਿਕਾ ਉਮਾ, ਅਨੇਕ ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਇਹ ਕੀ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ ਹੈ? ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ ਇਥੇ ਕਿਵੇਂ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉਮਾ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹਾਂ; ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਹੈ।” ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉਹ ਅਜਨਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਈ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਈ ਗ੍ਰਹ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗਤਿਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਮਹਿੰਦ੍ਰਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਭਾਨੁਪੁਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਰੁਣੀ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੌਮਯ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਾਵਤੀ, ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ ਤੇ ਵਿਭਾ ਆਦਿ ਲੋਕੇਪਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲੋਕੇਪਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤਿ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਫੇਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਗਾਤਾਰ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਰਾਂਤਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਸਾਂਝ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਗਣਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁਖਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਵਿਭਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਸਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ, ਤੇ ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਪੰਛੀ (ਸੂਰਜ) ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਨਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ, ਤਾਂ ਵਾਯੁ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਹੈ, ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤਿ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਹ ਅੰਸ਼ ਤੈਅ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਤੱੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਤੇ ਪੰਜੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਮੁਹੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੀ ਉਹ ਸੌਮਯ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸੌ ਤੇ ਅੱਸੀ ਚੱਕਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰਸਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹਰ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਭਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਦੱਖਣੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਦੌਰਾਨ, ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਠਾਰਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰਥੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਰੇਖਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈਆਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਥ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਉਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।