ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਸੱਤ ਚੱਕਰ ਹਨ: ਆਵਹਾ, ਪ੍ਰਵਹਾ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਹਾ, ਸੰਵਹਾ, ਵਿਵਹਾ, ਅਤੇ ਉਪਰ ਪਾਰਾਵਹਾ। ਸੱਤਵਾਂ ਚੱਕਰ ਪਰੀਵਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਾਦਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰਾ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰੇ ਤੱਕ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਚਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਚਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ। ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਦੋ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਤੱਕ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਛੇ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, ਅਠਾਈ (28) ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਹਨ। ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੜਪਦੇ ਹਨ; ਅਵੀਚੀ, ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਰਕ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰ ਥਾਂ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅੰਡੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਅੰਡਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅੰਡਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮਹੇਸ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਵਯੰ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ, ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸਵਯੰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ—ਇਸ ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਵਾ, ਸ਼ਿਵ, ਗ੍ਰਹਸਥ ਦਾ। ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਸੰਤਾਨ ਮਹਤ ਆਦਿ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਹੈ; ਸੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਸੋਲਾਂ-ਅੰਗ ਵਾਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਬਾਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ-ਡੁਲਦਾ ਜਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਸਭ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਯਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ—"ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" ਯਕਸ਼ਾ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਗ ਯਕਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕੀ; ਪਵਨ ਘਾਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਫਿਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰਿਪੁ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਯਕਸ਼ਾ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ—"ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਯਕਸ਼ਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਅੰਬਿਕਾ, ਸ਼ੁਭ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਉਮਾ, ਅਨੇਕ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। "ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ?"—ਉੰਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਅੰਬਿਕਾ, ਯਕਸ਼ਾ ਰੂਪ ਕਾਇਮ ਹੈ।" ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਮਾ, ਮਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਈ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਸਭ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। "ਮੈਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹਾਂ; ਯਕਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਹੈ," ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਅਜਨਮੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਪਜੇ; ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਅਜਨਮੀ ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਲੋਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਅਜਨਮੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਇਲਾਹੀ ਖੇਤਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ। ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁਪੁਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਵਰੁਣੀ ਸਮੇਤ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੌਮਿਆ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾਲੀ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਮਰਾਵਤੀ, ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ, ਅਤੇ ਵਿਭਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੁਣੋ, ਸੂਰਜ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਰਾਂਤਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਗਣਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੂਰਜ, ਸੁਖਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਡੁੱਬਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰੀਆਂ—ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ, ਵਿਭਾ—ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਪੰਛੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਨਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਚਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਹ ਡਿਗਰੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਯੋਜਨ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ। ਇਹ ਇੱਕਤੀ ਲੱਖ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੋਰ, ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਮੁਹੂਰਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਚਾਲ ਹੈ; ਇਸ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੌਮਿਆ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਨ 'ਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਅਯਾਨ 'ਤੇ, ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲੋਕਾਂ, ਨਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹੈ।