ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀ ਧਰਤੀ (Lotus Continent) ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ ਧਰਤੀਆਂ (seven continents) ਹਨ, ਜੋ ਸਤ ਸਮੁੰਦروں (seven oceans) ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਲੜੀਵਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਲੈਬ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਪਰਬਤ ਹੈ, ਜੋ ਘੇਰ ਦੇ ਹੱਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਬਤ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਚਮਕਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕਾ (Lokāloka) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਇਹ ਦਿਖਣ ਅਤੇ ਨਾ-ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਪਰਬਤ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੂਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ (yojana) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕਾਲੋਕਾ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਇਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੂਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਸਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ, ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੂਵ ਤੱਕ, ਸਤ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਆਵਹਾ (Āvaha) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਵਹਾ (Pravaha), ਅਨੁਵਹਾ (Anuvaha), ਸੰਵਹਾ (Saṃvaha), ਵਿਵਹਾ (Vivaha), ਪਰਾਵਹਾ (Parāvaha) ਅਤੇ ਪਰਿਵਹਾ (Parivaha) ਤੱਕ, ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਤ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਦਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰਾ ਵੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧ੍ਰੂਵ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ (chariot) ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਚਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮਹਾਰਲੋਕਾ (Maharloka) ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਮਹਾਰਲੋਕਾ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕਾ (Janaloka) ਤੱਕ ਵੀ ਦੋ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਲੋਕਾ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕਾ (Tapoloka) ਤੱਕ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕਾ (Brahmaloka) ਤੱਕ ਛੇ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਤ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ (cosmic egg) ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਸਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ (netherworlds) ਤੇ ਨਰਕ ਹਨ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਅਠਾਈਂ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਹਨ। ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਵੀਚੀ (Avīci), ਰੌਰਵ (Raurava) ਆਦਿ ਨਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਹਰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਰਕ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨ (coverings) ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ (Hiraṇyagarbha) ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (primordial matter) ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (Maheśvara) ਹੈ; ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ, ਤੇ ਆਵਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ (Eight-formed One) ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਾ (Maheśa), ਜਾਨਕਾਰ ਮਹਾਦੇਵ (Mahādeva) ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ (bodiless) ਪਰਮਾਤਮਾ, ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸਰਵਾ (Śarva), ਸ਼ਿਵ (Śiva), ਘਰ-ਵਾਲਾ (householder), ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (divine Prakṛti) ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਸੰਤਾਨ ਮਹਤ ਆਦਿ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਨੌਕਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ ਹੈ; ਸਤ (seven) ਪ੍ਰਧਾਨਾ (Pradhāna) ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸੋਲਾਂ-ਅੰਗ ਵਾਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇ ਅੱਠ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ, ਪਰਬਤ, ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰੇ, ਦੇਵਤਾ (Śakra ਨਾਲ), ਆਕਾਸ਼ੀ ਜੀਵ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਕਸ਼ (Yakṣa) ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ (Indra) ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਯਕਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਸ਼ਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਨੀ, ਉਸ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਘਾਸ ਦਾ ਤਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕੀ; ਹਵਾ ਵੀ ਘਾਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ; ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਫਿਰ, ਵ੍ਰਿਤਰਰਿਪੁ (Vṛtraripu), ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ繁ਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?"—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਯਕਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ (invisible) ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਅੰਬਿਕਾ (Ambikā), ਸੁਭਾਗਾ, ਉਮਾ (Umā), ਜੋ ਕਈ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਈ। "ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ? ਇਹ ਯਕਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ," ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ, ਮਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ, ਉਮਾਂ, ਨੂੰ ਸਭ bowed ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋਈ; ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦੈਤ ਸਰਗਰਮ ਹੋਏ। "ਮੈਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹਾਂ; ਯਕਸ਼ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ," ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ (unborn) ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਅਜਨਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਬਣਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰ (Mahendra) ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਭਾਨੁਪੁਤ੍ਰ (Bhanuputra) ਅਤੇ ਵਰੁਣ (Varuna) ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਵਰੁਣੀ (Varuni) ਦੇ ਨਾਲ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਸੋਮਿਆ (Saumya) ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਰਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਮਰਾਵਤੀ (Amaravati), ਸੰਯਮਨੀ (Samyamani), ਸੁਖਾ (Sukha), ਅਤੇ ਵਿਭਾ (Vibha), ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੱਖਣੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।