ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਿਮਾਵਤ ਪਰਵਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਸਭ ਪਰਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਰਵਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਧਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੀਲੇ ਲਾਜਵਰਦ, ਚਿੱਟੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਵਤਾਂ ਉੱਤੇ। ਮੋਰ ਪੰਖ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ—ਇਹ ਪਰਵਤ ਰਾਜੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਲੱਖਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਵੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪਰਵਤ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਧੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਪਰਵਤਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਲੱਖਸ਼-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ, ਸੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਨ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਗੋਮੇਦਕ, ਦੂਜਾ ਚੰਦ੍ਰਾ, ਤੀਜਾ ਨਾਰਦ, ਚੌਥਾ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਪੰਜਵਾਂ ਸੋਮਕ, ਛੇਵਾਂ ਸੁਮਨਸ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੈਭਵਜ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਵਤ ਪਲੱਖਸ਼-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਕੁਮੁਦ, ਉਤ੍ਤਮ, ਬਲਾਹਕ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਾਂਕ, ਮਹੀਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕਕੁਦਮਾਨ। ਕੁਸ਼-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਵਿਦਰੁਮ, ਹੇਮਪਰਵਤ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਪੁਸ਼੍ਪਿਤ, ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ, ਹਰੀਗਿਰੀ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਦਰ—ਇਹ ਮੰਦਰ ਪਰਵਤ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੰਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਉਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ, ਬਲਿਦਾਨੀ ਧੰਨ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਉੱਤਮ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਮ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇੱਥੇ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਮਾ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਾਮਨਕ, ਅੰਧਕਾਰਕ, ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਵਿੰਦਾ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭਿਸ੍ਵਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਵਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਕ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਉਦਯ, ਰੈਵਤ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਰਾਜਤ (ਜੋ ਅੰਬਿਕਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ), ਅੰਬਿਕੇਯ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁੰਦਰ ਪਰਵਤ, ਫਿਰ ਕੇਸਰੀ (ਜਿਥੋਂ ਹਵਾ ਉਠਦੀ ਹੈ), ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਕਰ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਪਰਵਤ ਹੈ ਜੋ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰਵਤ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਵਤ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਚੋਟੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਤੇ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਅਰਧਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ, ਚੌੜਾ ਤੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਯਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਵਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਹਾਵੀਤਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕਮਲ-ਦਵੀਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਸ਼੍ਕਰ-ਦਵੀਪ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼੍ਕਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਦਵੀਪ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼੍ਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡਾ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਖਤੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇਕ ਪਰਵਤ ਹੈ ਜੋ ਚੱਕਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਅਚਮਕਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਇਹ ਦਿੱਖਣ-ਅਦਿੱਖਣ ਪਰਵਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰਵਤ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੂਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ-ਲੋਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸੱਤ ਚੱਕਰ, ਆਵਹਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।