ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਈ ਲੋਕ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨਾਗਦਵੀਪ, ਗੰਧਰਵ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਲੇਛ ਤੇ ਪੁਲਿੰਦ ਭੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਿਰਾਤ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਵਨ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ—ਯਜਨਾ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਵਪਾਰ—ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਮੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇਵਕਨਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਵ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ, ਸੁੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਲੱਖ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਦੇਵੀ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਆਏ ਹੋਣ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਹਰਾ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮੱਧ-ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਬੁਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੰਦ ਹੈ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਵੀ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਬੂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਜੋ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਰਸ਼ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂ ਫਲ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ, ਨਾ ਭੁੱਖ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਨਾ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸੋਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਉਮਰ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਾਧ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਖ਼ਸ਼ਕ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਤੀਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯਜਨ-ਦੇਵਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਨੀਲੇ ਨੀਲਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਟਾ ਪਹਾੜ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਨ ਪਹਾੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਹੈ। ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲ-ਲਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਧ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲਮ, ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ। ਮੋਰ ਦੇ ਪਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਲੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਦਵੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਲੱਖ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਸੱਤ ਦਿਵਿਆ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ: ਪਹਿਲਾ ਗੋਮੇਦਕ, ਦੂਜਾ ਚੰਦ੍ਰਾ, ਤੀਜਾ ਨਾਰਦ, ਚੌਥਾ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਪੰਜਵਾਂ ਸੋਮਕ, ਛੇਵਾਂ ਸੁਮਨਸ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੈਭ੍ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਲੱਖ-ਦਵੀਪ ਦੇ ਖਾਸ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਕੁਮੁਦਾ, ਉਤਤਮਾ, ਬਲਾਹਕ, ਦ੍ਰੋਣਾ, ਕਾਂਕਾ, ਮਹੀਸ਼ਾ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕਕੁਦਮਾਨ। ਕੁਸ਼-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਰੁਮ, ਹੇਮਪರ್ವਤ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਪੁਸ਼ਪਿਤਾ, ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਾ, ਹਰੀਗਿਰੀ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੋਮਾ, ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ austerity ਕਰਕੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਦੇਵ ਤੋਂ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਆਏ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਨੰਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੋਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਾਮਨਕ, ਅੰਧਕਾਰਕ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਵਿੰਦ, ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਡਰੀਕ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁੰਦੁਭਿਸ਼ਵਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਵੀਪ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਉਮਰਾਂ, ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ, ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।