ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸ਼ਿਤਾਂਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਇੰਦਰ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਕੋਟਰ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠਾਹਠ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਘੋੜੇ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵੈਨੁਸੌਧਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ 'ਚ ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਰੰਜ 'ਚ ਨੀਲਲੋਹਿਤਾ, ਅਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ 'ਤੇ ਵਸੁਆਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਰਤਨਧਾਰਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਸੱਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਰਮ ਇਕਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਹੈ; ਗਜਸ਼ੈਲਾ 'ਤੇ ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵਸੁਆਂ ਦੀ ਵੱਸਣ ਹੈ। ਆਦਿਤਯਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਸਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਮਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਅੱਸੀ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਨੀਲਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪੰਚਕੂਟਾ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਵੱਸਦੇ। ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗਾ 'ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ; ਤਾਮ੍ਰਾਭਾ 'ਤੇ ਕਾਦਰਵੇਯਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ 'ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੀ ਵੱਸਣ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤੋਦਰਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਸੁਪਰਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਿਸਾਚਕਾ 'ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਵੱਸਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਿਕੂਟਾ 'ਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਕੁਮੁਦ 'ਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀ ਵੱਸਣ, ਅੰਜਨਾ 'ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ 'ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰਾ 'ਤੇ ਸੱਤ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਭਯਾਨਕ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਹਨ; ਮੁਕੁਟਾ 'ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਵੱਸਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕੇਤੁ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਵੈਵਸਵਤ, ਸੋਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵੱਸਣੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਗੁਹਾ, ਕੁਬੇਰ, ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਸਣੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਦ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਉਹ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਯੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਲਾਗਨੀਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਦੇਵਕੂਟਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਮਹਾਕੂਟਾ ਦੇ ਮਧ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ, ਬੈਰਲ, ਰੂਬੀ, ਨੀਲਮ ਅਤੇ ਪੀਤ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ, ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਬਕੁਲਾ, ਅਤੇ ਆਸਨਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ, ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰੰਗਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਕਈ-ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਉਥੇ ਭੂਤਵਨ ਨਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ੰਕਰ, ਉੱਚ-ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜੇ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਮੀਣਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ-ਆਸਣ, ਸ਼ੁਭ, ਚਮਕਦਾਰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਜੇ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, unfading ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਘਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਪੰਡਾਲ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਪਿਲਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਹਾਜਰੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦਰ, ਸੂਰ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ, ਰੀਛ, ਬਾਘ, ਊਠ, ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ, ਗ੍ਰਿਫ਼ ਅਤੇ ਉਲੂ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਊਠ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਮਥਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ, ਭਯਾਨਕ, ਹਰੇ-ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ-ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗ-ਭੰਗੀਮਾਂ 'ਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਮਹਾਨ ਕਰਤਬ, ਉੱਤਮ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਰਗੇ, ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਮਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ—ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਢੋਲ, ਸ਼ੰਖ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ, ਡਿੰਡਿਮਾ, ਗੋਮੁਖਾ, ਸੁਰੀਲੇ ਰਾਗ, ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ, ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਹੋਏ, ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।