ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਤਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੀਤੋਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ ਸਰੋਵਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੈਗਮੇਯਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਮਾਰਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਅਰੁਣੋਧਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਪਰਵਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਰਵਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੀਤਾਂਤ, ਕੁਰੰਡਾ, ਕੁਰਾਰਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਰਵਤ ਅਚਲ। ਫਿਰ ਵਿਕਾਰਾ, ਮਣਿਸ਼ੈਲ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਵਾਨ, ਮਹਾਨੀਲ, ਰੁਚਕ, ਸਬਿੰਦੁ, ਦਰਦੁਰ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਸਮੇਘ, ਨਿਸ਼ਾਧ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹਨਾਂ ਪਰਵਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਸ਼ੈਲਾ, ਵਿਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਿਖਰਾ, ਅਚਲ, ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਸ਼ੂਲ, ਗਜਸ਼ੈਲ, ਪਿਸ਼ਾਚਕ, ਪੰਚਸ਼ੈਲ, ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਪਰਵਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਿਮਵਾਨ। ਇਹ ਸਭ ਉੱਚੇ ਤੇ ਦਿਵਯ ਪਰਵਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਤਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਪਰਵਤ ਸੁਣੋ: ਸੀਤੋਦਾ, ਸ਼ੂਰਪਾ, ਕੁਮੁਦਾ, ਮਧੁਮਾਨ, ਅੰਜਨਾ, ਮੁਕੁਟ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਪਾਂਡੁਰਾ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰਾ, ਪਾਰੀਜਾਤ, ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਰਵਤ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਰਿੰਗ। ਇਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਵਤ ਹਨ: ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ ਪਰਵਤ, ਨਾਗ, ਕਪਿਲ, ਇੰਦ੍ਰਸ਼ੈਲ, ਨੀਲ, ਕੰਟਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਪੁਰਾਣਾ ਪਰਵਤ, ਪੁਸ਼ਪਕੋਸ਼, ਪ੍ਰਸ਼ੈਲ, ਵਿਰਾਜ, ਵਰਾਹ ਪਰਵਤ, ਮਹਾਨ ਮਯੂਰ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਮਾਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਵਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਾਟੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਵਣ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਿਲਵ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਤੇ ਨਾਗ-ਸਵਰੂਪ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਦੁੰਬਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਰਦਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਆਮ੍ਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਿੰਬ ਵਣ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਤੇ ਸਿੱਧ-ਗਣ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਪੂਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਆਚਾਰਯਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੌਮੁਦੀ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਥਲਪਦਮ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬਰਗਦ) ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਗਰਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਲ ਹੈ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਤੇ ਹਲ-ਧਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਬਾਂਹਾ ਹੈ। ਪਨਾਸਾ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਖਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਿਨਨਰ ਤੇ ਨਾਗ, ਮਨੋਹਰਾ ਵਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਗਣਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਖੜਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਨਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਖੁਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਣਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੀਤਾਂਤ ਪਰਵਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ, ਪਾਰੀਜਾਤ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਮੁਦਾ ਪਰਵਤਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਵਰਨਕੋਟਰ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਕਾਸ ਦੇ ਅਠਾਹਠ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੀਲ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਗਰ, ਵੈਨੁਸੌਧਾ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ, ਕਿਨਨਰ ਤੇ ਘੋੜ-ਮੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਰੰਜਾ ਉੱਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਤੇ ਵਸੁਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਵਸੁਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਰਤਨਧਾਰਾ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਗਜਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਦੁರ್ಗਾ ਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਸੁ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਦਿਤਯ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਇੱਥੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਮਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਅੱਸੀ ਦਿਵਯ ਨਗਰ ਹਨ। ਸੁਨੀਲ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਚਕੂਟਾ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਪੰਜ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 'ਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਵਤ, ਵਣ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਨਗਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਅਸੰਖ੍ਯ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਕਥ ਹੈ।