ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ, ਕੇਤੁਰਾਟ, ਆਪਣੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿਲਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਕਦੰਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਦੀਪ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਪੁਲ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖਿਲਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਉਗ ਆਇਆ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਦੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸਦਾ ਤਣਾ ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ ਤੇ ਕਈ ਯੋਜਨ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਸੁੰਦਰ, ਅਲੌਕਿਕ ਦੇਵ-ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮਨੋਹਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤਰਰਥ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭ੍ਰਾਜ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਸ਼্ঠੇਸ਼ਵਰ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਰੀਏਸ਼ਵਰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਮ੍ਰਕੇਸ਼ਵਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਰੁਨੋਧਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਨਸਾ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿਤੋਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੈਗਮੇਯ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਮਾਰਾ ਦਾ। ਅਰੁਨੋਧਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ: ਸਿਤਾਂਤ, ਕੁਰੰਡ, ਕੁਰਾਰ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਲ ਪਰਬਤ। ਵਿਕਾਰ, ਮਣੀਸ਼ੈਲ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਵਨ, ਆਚਲ, ਮਹਾਨੀਲ, ਰੁਚਕ, ਸਬਿੰਦੁ, ਤੇ ਦਰਦੁਰ ਵੀ ਹਨ। ਵੇਣੁਮਾਨ, ਸਮੇਘ, ਨਿਸ਼ਾਧ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਬਤ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਦਿਵ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਮਾਨਸਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲ, ਵਿਸ਼ਿਰ, ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਲ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਏਕ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਸ਼ੂਲ, ਗਜ-ਸ਼ੈਲ, ਪਿਸ਼ਾਚਕ, ਪੰਚਸ਼ੈਲ, ਕੈਲਾਸ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਹਿਮਵੰਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਉੱਚੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਬਤ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਇਹ ਪਰਬਤ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅੱਗੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿਤੋਦਾ, ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਸੁਰਾਪਾ, ਕੁਮੁਦ, ਮਧੁਮਾਨ, ਅੰਜਨਾ, ਤੇ ਮੁਕੁਟ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਾਂਡੁਰ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਰਬਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਉੱਚੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਬਤ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ ਪਰਬਤ, ਨਾਗ, ਕਪਿਲ, ਤੇ ਇੰਦਰਸ਼ੈਲ ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਨੀਲ, ਕੰਟਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਪਰਵਤ, ਪੁਸ਼ਪਕੋਸ਼, ਪ੍ਰਸ਼ੈਲ, ਤੇ ਵਿਰਾਜ ਇਹ ਸਭ ਅਡੋਲ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਪਰਬਤ, ਮਹਾਨ ਮਯੂਰ ਚੋਟੀ, ਤੇ ਜਾਰੁਧਿ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ—ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਾਦੀਦੇਵ ਦੇ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਉਪਵਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਬਿਲਵਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿਕ ਦੇਵੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਾਲ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ ਤੇ ਸਰਪ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਡੁੰਬਰਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਰਦਮ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆੰਬ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਿੰਬਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਾਗ ਤੇ ਸਿੱਧ ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਬੀਜਾਪੂਰ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਦਿਵ੍ਯ ਆਚਾਰਯ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੌਮੁਦੀ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਥਲਪਦਮ ਉਪਵਨ ਵਿਚ, ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਣਯੋਗ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਲ ਹੈ, ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਜਗਤਗੁਰੂ, ਜੋ ਹਲ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਹਰਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਗਣ ਹੈ। ਪਨਾਸਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਖਕ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਨਾਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਨੋਹਰਾ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ। ਸੰਤਾਨਕ ਉਪਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਖੁਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪਰਬਤਾਂ, ਉਪਵਨਾਂ, ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਹੋਰ ਅਲੌਕਿਕ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਣਥੱਕ ਹੈ।