ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਖੰਡ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਦੀ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ, ਇਸ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫਾਸਲੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੰਡ ਦੀ ਮਾਪ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲਾ ਖੰਡ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਸੌ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਖੰਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲੋਕਾਲੋਕ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਵেতਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਵਰਸ਼ਾਪਰਵਤਾਂ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੇਮਕੂਟਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਰਾਧਰ ਅਤੇ ਮਾਲਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਖੰਡ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਖੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੇਰੂ ਦਾ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਰਮ੍ਯਕ ਖੰਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਮ੍ਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਵেতਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਰਣਮਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਮਯਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਉੱਥੇ ਕੁਰੂ ਖੰਡ ਹੈ। ਦੋ ਖੰਡ, ਇਕ ਦੱਖਣ ਤੇ ਇਕ ਉੱਤਰ, ਧਨੁਸ਼ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਲੰਮੇ ਖੰਡ ਹਨ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੀ ਦੋ ਲੰਮੇ ਖੰਡ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਆਧਾ-ਆਧਾ ਵੇਦਿਕਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅੱਧ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਖੰਡ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਖੰਡ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੇਰੂ ਦਾ ਮੱਧ-ਭਾਗ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਮਾਲਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਮਾਲਯਵਾਨ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਵਰਸ਼ਾਪਰਵਤ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਆਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ, ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਰੀਲ ਰਤਨ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾ, ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿੱਟਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਮੋਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਹਨ। ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਅਤੇ ਹੇਮਵਾਨ ਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਦੋ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਅਤੇ ਜਾਰੁਚਿ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਪਹਾੜ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੇਰੂ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਥਾਮਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੋਟੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਪੁਲਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼ਵ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕੇਤੁਰਾਟ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਖੰਡ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਪੁਲਾ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵੱਥਾ (ਪੀਪਲ) ਰੁੱਖ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼ਵ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਬਰਗਦ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਣਾ ਅਨੇਕ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਸੁੰਦਰ, ਅਲੌਕਿਕ ਦੇਵ-ਉਪਵਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਨਮੋਹਕ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤਰਰਥ ਵਨ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਵਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਵਨ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਰੀਏਸ਼ਵਰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਮ੍ਰਕੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਰੁਨੋਧਾ ਝੀਲ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਨਸ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖੰਡ, ਪਹਾੜ, ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁਨ੍ਹਾ ਸੁਣੀ।