ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਰ, ਯਮ, ਸੋਮ, ਵਰੁਣ, ਨਿਰੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਵਿਹਾਰਯੋਗ ਨਗਰੀਆਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵੀ ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੈਲਾਦੀ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨਕ, ਸਨੰਦ ਆਦਿਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੋਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ੁਭ ਆਵਾਸ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਸੁਯਸ਼ਾ ਤੇ ਸੁਨੇਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਦਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਲ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜੰਬੂਨਦੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਰਸ਼ਾਮਿਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਛਾਂ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਜੰਬੂ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਬੂਨਾਦ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੁ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ 'ਮੰਗਲਮਈ ਮੱਧਯ ਜੰਬੂਦਵੀਪ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਦੀ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਮਾਪ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਅਗਲਾ ਖੰਡ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੱਤ ਖੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੋڪਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੇਰੁ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਵੇਤ ਪਹਾੜ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਠਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੇਰੁ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਰਾਧਰ ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ, ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੇਰੁ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮਯਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਯਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਮਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਦੋ ਖੇਤਰ, ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰ, ਧਨੁਸਾਕਾਰ ਹਨ। ਚਾਰ ਲੰਬੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਮੇਰੁ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੀ ਦੋ ਲੰਬੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਅਰਧ ਵੇਦਿਕ ਮੰਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੁ ਦਾ ਮੱਧ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਵਰਸ਼ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਵੱਧਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਹੇਮਕੂਟ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ, ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਚੌੜਾ ਤੇ ਚੌਕੋਣਾ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲੇ ਬੈਰੀਲ, ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ, ਤੇ ਮੋਰ ਦੇ ਪੂੰਝ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਸੁਣੋ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਕੈਲਾਸ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਰੁਚਿ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਪਹਾੜ 'ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੁ ਉਹ ਉੱਚਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਚੌਹੱਤਿਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਚੋਟੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਪੁਲ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ।