ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਜਵਾਂ ਖੇਤਰ "ਕੁਸੁਮੋੱਤਰਾ" ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਕੁਸੁਮੋੱਤਰਾ ਤੋਂ, ਛੇਵਾਂ "ਮੋਦਾਕਾ" ਮੋਦਾਕਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ "ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ" ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ ਤੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦ੍ਯੁਤਿਮਤ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ਲਾ, ਮਨੁਗਾ, ਉਸ਼ਣਾ, ਪੀਵਰਾ, ਅੰਧਕਾਰਕਾ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਕੁਸ਼ਲਾ ਦਾ ਖੇਤਰ "ਕੁਸ਼ਲਾ", ਮਨੁਗਾ ਦਾ "ਮਨੋਨੁਗਾ", ਉਸ਼ਣਾ ਦਾ "ਉਸ਼ਣਾ", ਪੀਵਰਾ ਦਾ "ਪੀਵਰਾ", ਅੰਧਕਾਰਕਾ ਦਾ "ਅੰਧਕਾਰਕਾ", ਮੁਨੀ ਦਾ "ਮੁਨੀ", ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ "ਦੁੰਦੁਭੀ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ ਹਨ—ਉਦਭਿਦ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਦ੍ਵੈਰਥ, ਲਵਣ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਅਤੇ ਕਪਿਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਦਭਿਦ, ਵੇਣੁਮੰਡਲ, ਦ੍ਵੈਰਥ, ਲਵਣ, ਧ੍ਰਿਤਿਮਤ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਪੁਸ਼ਮਤ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹਰੀਤ, ਜੀਮੂਤ, ਰੋਹਿਤ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਮਾਨਸਾ, ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਦਾ ਖੇਤਰ "ਸ਼੍ਵੇਤ", ਹਰੀਤ ਦਾ "ਹਰੀਤ", ਜੀਮੂਤ ਦਾ "ਜੀਮੂਤ", ਰੋਹਿਤ ਦਾ "ਰੋਹਿਤ", ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਦਾ "ਵੈਦ੍ਯੁਤ", ਮਾਨਸਾ ਦਾ "ਮਾਨਸਾ", ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਦਾ "ਸੁਪ੍ਰਭਾ"। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਦੀ ਗਾਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ਾਂਤਭਯ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਸੁਖੋਦਯ, ਆਨੰਦ, ਸ਼ਿਵ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਕਾ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ—ਇਸ ਦਵੀਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਣਾਏ। ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਦਵੀਪਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਆਮ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਭਗਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਜੋ ਕਾਮਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਉਹ ਭਾਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਭਗਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਯੁਵਾਂ, ਤਪस्या ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਭਾਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਮਾਨ, ਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਸਨ। ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਸਮਾਨ ਸਨ, ਸਭ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਭੀ, ਫਿਰ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਤੀਜਾ ਹਰਿਵਰਸ਼, ਚੌਥਾ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਪੰਜਵਾਂ ਰਮਿਆ, ਛੇਵਾਂ ਹਿਰਣਮਾਨ, ਸੱਤਵਾਂ ਕੁਰੁ, ਅਠਵਾਂ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਅਤੇ ਨੌਂਵਾਂ ਕੇਤੁਮਾਲਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਉਂ ਹੋਈ: ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ "ਹੇਮ" ਖੇਤਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ "ਹੇਮਕੂਟ", ਹਰਿ ਨੂੰ "ਨੈਸ਼ਧ", ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ "ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ" (ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ), ਹਿਰਣਮਯਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ "ਸ਼੍ਵੇਤ", ਕੁਰੁ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ "ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਰਸ਼", ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੂੰ "ਮਾਲ੍ਯਵਤ", ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਨੂੰ "ਗੰਧਮਾਦਨ" ਖੇਤਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਪस्या ਅਤੇ ਸਵ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਵ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰਾਂ (ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਹੀ ਸਿਧੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ ਦੁਖ-ਸੁੱਖ ਦੇ ਵਿਰੋਧ, ਨ ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਨ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਨ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਨ ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਨ ਮੱਧਮਤਾ, ਤੇ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ (ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ) ਮਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਤ ਜਾਂ ਆਮ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਅਠ ਖੇਤਰ ਬਣਾਏ; ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਰਵੋਚ ਲਕਸ਼ ਹੈ।