ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਆਦਿ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ। ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਅਪਕ ਵਿਸ਼ਨੁ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਛਬੀਹ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣ, ਪਾਲਣ ਤੇ ਲਯ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਇਸ਼ਾਨ ਦੇ ਕਲਪ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ, ਸੌ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਪਰ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੁਵੈਪਾਇਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣ, ਫਿਰ ਤੱਤਵਿਕ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੱਠ ਆਵਰਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਵ ਤੋਂ ਅੰਡੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ, ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਤਥਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯਜ, ਯੁਗ ਤੇ ਕਲਪ, ਦੇਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤੇ ਨਿਯਤ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤੇ ਘਾਟ, ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਤੱਤ, ਵਿਰਿੰਚੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਰੋਣ ਵੇਲੇ ਕਹੀ ਗਈ, ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੀ ਤਪਸਿਆ, ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਵਾਦ, ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਮੁਲਾਕਾਤ (ਟੀਸ਼ਯ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ), ਵਿਆਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਤੇ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਸੂਰ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਘਵਾਹਨ ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਤੀਰਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਲਕੜ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਤੀਰਥ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਘਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਪਤਨ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ, ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਤੇ ਯੁਗ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਭਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਸ, ਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਅਤਿ ਵਿਲਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਭੈ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਤੀ ਵਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਾਪ, ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਉਤਸਰਜਨ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉਤਸਵਾਂ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਫਲ, ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਤੇ ਦਧੀਚੀ ਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਭਗਤ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲਕੜ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਾਧਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਸ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ, ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਬੰਧਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸੋਗ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਵਿਲਾਪ, ਵਧੂ ਦਾ ਭੇਜਣਾ, ਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਰ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸਤਿਆ, ਕਿਰਪਾ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਜੀਵਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੰਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਲਕੜ, ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਮਿਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਯੋਗ ਤੇ ਅਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਹਰ ਪਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੁਆਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਕੜ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਯਮਪੁਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕਥਾ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਰਾਜ, ਆਚਰਨ, ਧਰਮ, ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਉਧਾਰਕ ਹੈ।