ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸਾ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੋ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਹੈ; ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦੇਪਣ ਅਤੇ ਅਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਇਕੱਤਰ 71 ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੁਗ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹੀ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਪਚੀਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਹਨ, ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਿੱਚ। ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਲਪ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ reasoning ਕਰੇ, ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਲਈ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਅਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਤੀਆਂ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਯੁਗ, ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਮੁਬਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੋਏ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਭੋਰ ਆਈ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ, ਜਦੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਅੱਗ ਹਵਾ 'ਤੇ। ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ। ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਹੱਤੱਤੱਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹੱਤੱਤੱਤ ਵੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਵਿਕਤ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਤੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਰ, ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜੋ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਮੁਬਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਲੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ—ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਪੁਰਸ਼—ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਦੇਵ, ਅਰਧ-ਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੁਬਾਰਕ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਚਤ ਅਰਧ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਹਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਨੇ ਪਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤਰ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾ-ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਰੀ; ਅੰਡ-ਜਨਮ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਤੇ ਭਾਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਇਕ ਪਰਾਰਧ ਤੱਕ ਰਹੀ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੈਰਾਗਤਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਫਿਰ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਭਾਵ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਸਾਹ ਦੀ ਚਲਣ ਰੋਕ ਕੇ, ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸੁੰਦਰ, ਨੀਵਾਂ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਜਾਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਪਰ-ਮੂੰਹ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਪਰਿਕਰਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ, 'ਓਮ' ਅੱਖਰ, ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ-ਦੇਵ, ਜੋ ਅਰਧ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਯਮ-ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਯੋਗ-ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਾ, ਅਜਰ-ਅਮਰ, ਤਿਆਗ ਦੇ ਯੋਗ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।