ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਭੈਚੈਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕੋਈ ਲੋਭ ਨਾ ਰਹੀ, ਦਇਆ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੋਣਹਾਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ, ਉਹ ਕੱਢੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਾਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਧਰਮ ਗੁਆ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਬੱਸ ਪਚੀਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਝਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ-ਧੰਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਊਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਉਹ ਛਾਲ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਰੱਖਦੇ। ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਲੋਕ ਬਚੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੁਢ਼ਾਪੇ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਘੇਰ ਗਈ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸਮਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚੇ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੁੱਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੋਏ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਚਾਹੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਨਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਘਾਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਹਰੀਅਲੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਲੜੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਤਾਕਤ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੱਦਬੰਦੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਵਾਰ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮੰਦਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤੀਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਇਹ ਗੁਣ, ਜੋਣਾਂ ਵਧਾ ਕੇ, ਕੁੱਲ ਇਕਹੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਯੁੱਗ ਪਲਟਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰਤੀਬ ਦੁਬਾਰਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਚੀਵੀ ਹੀ ਹਨ, ਨਾ ਘੱਟ, ਨਾ ਵੱਧ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਜਗਤ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਾਰ ਵਿਚ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਲਪ ਤਾਂ ਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬਾਰੇ, ਇੱਥੇ ਵਿਵੇਕ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਅੱਠ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੀ, ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਤੀ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਯੁੱਗ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਚਿਆ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਜਦੋਂ ਸਰਵੋਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਹਵਾ ਉੱਤੇ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ, ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਮਹੱਤਤੱਤ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਗਾਂ, ਮਨਵੰਤਰਾ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।