ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਨਿਰੀਤਿ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਨੇ ਕਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਿਤੀ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਸੀ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਚੰਦ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੱਤੀਸਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਬੀਜ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਚੁਟਿਆਰੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਥੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਲੋਕ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਹਰ ਰਾਹ ਅਣਨਿਯੰਤਰਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੋਕ, ਆਪਸੀ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਘਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਨਿਰਲਿਪਤ, ਦਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਸੀਮਾ, ਸੰਕੁਚਨ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਚੀਹ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ; ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੀਮਾਂ ਤੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਖੂਹ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ। ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਧੂ, ਮਾਸ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ; ਛਾਲ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਹਿਨਦੇ; ਕੋਈ ਰਸਮ ਜਾਂ ਸਮਪਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਬਚੇ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਧਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਗਿਆ। ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਫਿਰ ਧਰਮ ਤੇ ਪੂਣ ਫਲਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਜਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੁਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਜਾਂ ਮਸਤ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ, ਕਲੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਸੱਤ ਵਰਗ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਵੇਦਕ ਜਾਂ ਲੌਕਿਕ, ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਤੇ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਜੋ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਨਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਫਿਰ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਮੀਂਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੂੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਹਰੀਅਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ-ਪਿੱਛੇ-ਇੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਲੜੀ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਤਾਕਤ, ਸੋਭਾ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਕਾਮ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਤਾ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਸੱਤਰ-ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੜੀ ਜਦੋਂ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਚੀਹ ਹਨ, ਨਾ ਵੱਧ, ਨਾ ਘੱਟ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਚੜ੍ਹਦੀ-ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।