ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭਰਮ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਦੁਵੈਸ਼ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਰਜ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮਦ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ‘ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ ਵੰਡ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਪਾਦਮਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ। ਫਿਰ ਭਵਿਸ਼੍ਯ, ਨਾਰਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹ्मਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਵਾਮਨ, ਕੂರ್ಮ, ਮਤ੍ਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਵੇਂ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣਾ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—ਮਨੁ, ਤ੍ਰਿ, ਵਿ਷ਣੁ, ਹਾਰੀਤ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ, ਉਸ਼ਨਸ, ਅੰਗਿਰਸ, ਯਮ, ਆਪਸਤੰਬ, ਸੰਵਰਤ, ਕਾਟਯਾਯਨ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ, ਸ਼ੰਖ, ਲਿਖਿਤ, ਦਕ੍ਸ਼, ਗੌਤਮ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ਕਸਾਲੀ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਵਿਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਵਿਰਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਜੰਮੀ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਇਆ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਜੰਮਿਆ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਿਸਯ ਅਤੇ ਮਾਯਾਮਸੂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਰੋਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਡਰ, ਡਰਾਉਣੀ ਖੁਸ਼ਕਸਾਲੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਅਧਰਮ ਵਧ ਗਿਆ। ਅਧਰਮੀ ਅਣਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਥੋੜੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਲਾਲਚੀ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ; ਤਿਸਯ ਵਿਚ ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ, ਵਿਦਿਆ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਮਾੜਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਉਲਟ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਲੋਕ ਨਾ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਨਾ ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਯ ਕਰਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਘਟਣ ਲੱਗੇ, ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਘਟ ਗਏ; ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਇਕੋ ਹੀ ਸੰਗ, ਆਸਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦਰ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗਰਭ ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਧ ਗਈ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾਇਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਚੋਰ ਰਾਜ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਕ ਪਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਪਰਾਏ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ; ਧਰਤੀ ਘੱਟ ਫਲ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਧ ਵੀ ਦਿੰਦੀ। ਹੇ ਪਥਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜੇ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਚੋਰ ਤੇ ਲੁੱਟੇਰੇ ਬਣ ਗਏ; ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਦਰ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਊਣ ਲੱਗੇ। ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਗਿਆਨੀ ਖੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸ਼ੂਦਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ ਵਿਚ ਹੈ; ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਹੰਕਾਰੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਧੀਆ ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਧੀਆ ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਫਲ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਧੂ ਹੋਣਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਅੰਤ ਵੱਲ ਵਧੇਗਾ, ਮਰਦ ਘੱਟ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਧ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕਲੀ ਵਿਚ, ਦੋਜ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਲੀ ਵਿਚ, ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਣ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਪਰ ਵੱਡਾ, ਦੁਲਭ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਧਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਢੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਗ ਲੈਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਧਰਮ, ਆਚਰਨ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।