ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਤਾਮਹਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗੁਂ ਦੁਹਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੌਦੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸੀ; ਫਿਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਬੂਟੇ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨ ਜਬਰ-ਜਨਾਹੀ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਈ; ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਤਕਰਮੀ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ-ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿ਷ਣੂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ। ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਆ ਗਈ; ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਲਚ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਵੈਦਿਕ ਸਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ, ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੱਤਾ ਛਾ ਗਏ; ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਦਵਾਪਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸੀ; ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਮੁੜ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਆਇਆ। ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਆਮ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਭਾਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲੇ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰੀਤਾ ਕਾਰਨ ਵੰਡੇ ਗਏ: ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਪਾਦਮਾ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਆਦਿ। ਭਵਿਸ਼ਯ, ਨਾਰਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲੈੰਗ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹ ਵੀ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ, ਕੂರ್ಮ, ਮਤਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਗਿਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਲੈੰਗ ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਮਨੁ, ਤ੍ਰਿ, ਵਿ਷ਣੁ, ਹਾਰੀਤ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ, ਉਸ਼ਨਸ, ਅੰਗਿਰਸ, ਯਮ, ਆਪਸਤੰਭ, ਸੰਵਰਤ, ਕਾਤਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਅਾਸ, ਸ਼ੰਖ, ਲਿਖਿਤ, ਦਕਸ਼, ਗੌਤਮ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਲ, ਮੌਤ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੀੜਾਵਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਉਪਜੀ; ਇਸ ਵਿਰਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਇਆ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਚਰਨ ਕਾਮ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸੀ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ। ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਡੋਲਣ ਲੱਗਿਆ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਮਾਯਾਮਸੂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਰੋਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਡਰ, ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਛਾ ਗਿਆ; ਅਧਰਮੀ ਬੇਲਗਾਮ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਲਾਲਚੀ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ; ਤਿਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ, ਘੱਟ ਗਿਆਨ, ਮਾੜੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਣ ਲੱਗੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਘਟਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹਾਲਤ ਮਾੜੀ ਹੋ ਗਈ; ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਣ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਰਾਹੀਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਧੀ; ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਚੋਰ ਰਾਜ-ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗੁਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਇੱਕ ਪਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੁਕ ਗਈ; ਧਰਤੀ ਕਦੇ ਘੱਟ ਤੇ ਕਦੇ ਵੱਧ ਫਲ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਹੇ ਪੱਥਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜੇ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਚੋਰ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਬਣ ਗਏ; ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ। ਅਲਪ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਉੱਤਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਕੰਨ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੇਠਲੇ ਨਾਲ; ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਆ ਗਿਆ।