ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਲੱਭਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਉੱਤੇ ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਝਗੜੇ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧ ਗਈ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਉਪਲਬਧੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁਲਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਚਾਹੀ ਮੀਂਹ ਪਈ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਬਣੇ। ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਹਿੰਦੇ ਝਰਨੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੈਦਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਜੰਗਲੀ-ਪਾਲਤੂ, ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਆਏ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾਇਆ। ਪਰ, ਫਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ ਵਧ ਗਿਆ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਰੁੱਖ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹੜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦੂਧ ਪਿਲਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਪਲਾਊ ਕਰਕੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ; ਇਹੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਖੇਤੀ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋਇਆ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੂਟੇ ਜੀਵਤ ਨਾ ਰਹਿੰਦੇ; ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਰ ਬੂਟੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ; ਆਚਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸਵਰੂਪ ਨੇ ਖੁਦ ਇਹ ਕਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹੋਈ; ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਪਸ਼ੂ-ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਜਬਰ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ; ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮুনি, ਉਹ ਗੈ-ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਭਿੰਨਤਾ ਆਈ; ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਲੋਭ, ਮਜਦੂਰੀ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਆਈ। ਵੈਦਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ, ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਲੋਭ ਤੇ ਮਦ ਵਧ ਗਿਆ; ਵਿਆਸ ਨੇ ਵੈਦ ਨੂੰ ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਦ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ; ਆਯੁ ਦੇ ਘਟਣ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਆਇਆ। ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਆਮ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ ਤੇ ਮੰਤਰ-ਭਾਸ਼ਾ—ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲੇ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਗਏ: ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਪਾਦਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਭਾਗਵਤ। ਭਵਿਸ਼ਯ, ਨਾਰਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲੈੰਗ, ਵਾਰਾਹ ਵੀ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ, ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਸਕੰਦ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲੈੰਗ ਪੁਰਾਣਾ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਮਨੂ, ਤ੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਹਾਰੀਤਾ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਉਸ਼ਨਸ, ਅੰਗਿਰਸ। ਯਮ, ਆਪਸਤੰਬ, ਸੰਵਰਤ, ਕਾਟਯਾਨ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ, ਸ਼ੰਖ, ਲਿਖਿਤ, ਦਕਸ਼, ਗੌਤਮ। ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ; ਸੁਕਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੀੜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਬੋਲ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਅਸਨ ਆਇਆ; ਵਿਅਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆਇਆ; ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ; ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਚਰਨ, ਜੋ ਕਾਮ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ, ਕ੍ਰਿਤ, ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸੀ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ। ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਿਸ਼ਯ ਤੇ ਮਾਯਾਮਸੂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਰੋਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਡਰ, ਭਿਆਨਕ ਸੁਕਾ ਦਾ ਡਰ, ਤੇ ਜਮੀਨਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਧ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਥਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਆਚਰਨ ਵਧ ਗਿਆ; ਅਧਰਮੀ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ; ਤਿਸ਼ਯ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਮੰਦੇ ਕਰਮ, ਘੱਟ ਗਿਆਨ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਤੇ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ।