ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ-ਵਾਂਗੂੰ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਮੁਕ ਗਏ, ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੈਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਜਨਨ-ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ, ਜੋ ਲੋਕ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਘਰ-ਦਰੱਖਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪੜੇ, ਫਲ ਤੇ ਗਹਣੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਹਰ ਗੁੱਛ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਧੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼, ਪੋਸ਼ਤ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਲਚ ਨੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਮਧੂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਏ। ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਇਨਸਾਨੀ ਸੁਭਾਵ ਮੁੜ ਉਭਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ-ਮੱਤ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਮਧੂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਚੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜੋੜੇ-ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਤਿੱਖੀ ਠੰਡ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ ਆਈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੰਦਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੁੰਦਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਢੱਕਣ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਝੋਪੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਲੋੜ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੁੰਦਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਦੇ ਢੰਗ ਸੋਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਮਧੂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲੋਕ ਝਗੜਿਆਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਆਇਆ, ਮੀਂਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਕਾਰਨ, ਨਦੀਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮੀਂਹ ਪਈ, ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ, ਜੰਗਲੀ-ਪਾਲਤੂ, ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਬੂਟੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਨਤੂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਮੁੜ, ਤਕਦੀਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਮ ਤੇ ਲਾਲਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਆਏ। ਫਿਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਉਲਟ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਲ ਚਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਦਾ ਢੰਗ ਤੇ ਆਸਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ, ਜੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਪੌਦੇ ਨਾ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹੋਰ ਬੂਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਥੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਜੋ ਜੋ ਯੁੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ (ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ। ਚਾਲ-ਚਲਨ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਈ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਪਸ਼ੁ-ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਤ-ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ, ਜੀਵਨ-ਜੀਕਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਕਾਰਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਲਚ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਸੱਚ-ਅਸਚ ਦੀ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਆਈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲ, ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਇੱਛਾ-ਵੈਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕਾਮ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਮਦ ਪੂਰਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਸੀ, ਪਰ ਆਯੁ ਦੀ ਘਟੋਤਰੀ ਕਰਕੇ, ਦੁਆਪਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਮੁੜ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਆ ਗਈ। ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਕੁਝ ਆਮ ਤੇ ਕੁਝ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਗਏ: ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ। ਭਵਿੱਖ, ਨਾਰਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਫਿਰ ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ, ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ, ਗਾਰੁੜ, ਸਕੰਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ, ਸੁਭ ਅਉਸਰ ਵਾਲੇ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਮਨੁ, ਤ੍ਰਿ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਾਰੀਤ, ਯਾਜ਼੍ਨ੍ਯਵਲਕਯ, ਉਸ਼ਨਸ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਗਏ।