ਸੁਨੋ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਾਪਰ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਕਲੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਰਜਸ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝੋ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਚਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਖਾਂਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਦਵਾਪਰ ਅੱਧਾ, ਤੇ ਤਿਸ਼ਯਾ (ਕਲੀ) ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਧਾ। ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਐਸਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼। ਹਰ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਅਟੱਲ ਖੜਾ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ; ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ, ਕੇਵਲ ਸਤਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਿੱਧੀ ਸੀ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਗੁਣ ਸੰਪੰਨ। ਸਭ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਯੁ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰੂਪ ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ; ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨੂ ਨਹੀਂ; ਦੁਖ ਰਹਿਤ, ਸਤਵ-ਪੂਰਨ, ਤੇ ਇਕ-ਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ, ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰਵਗੁਣ ਸੰਪੱਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ, ਦੂਜੀ ਪੂਰਨਤਾ ਆਈ; ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਆਈ। ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤੋਂ, ਮੀਂਹ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਇੱਕ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੱਛੜਾ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ, 'ਘਰ-ਵਿਰਖ' ਨਾਮਕ ਵਿਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਮਿਲੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰਖਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ; ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਆਈ। ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਜ ਤੇ ਲੋਭ ਸੀ; ਤੇ ਉਸ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਘਰ-ਵਿਰਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਅਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੈਕਸ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਘਰ-ਵਿਰਖ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਪੜੇ, ਫਲ ਤੇ ਗਹਣੇ ਬਣੇ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਹਰ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਮਧੂ (ਸ਼ਹਦ) ਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ; ਉਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਲੰਬੀ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਦੁਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਮੁੜ ਲੋਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਵਿਰਖ ਤੇ ਮਧੂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਿਆ; ਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਲੋਭ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਵਿਰਖ ਤੇ ਮਧੂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਿਆ, ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤ ਆਈ—ਤੇਜ਼ ਠੰਡ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ; ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਢਕਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਵੱਸਦੇ; ਪਰ ਹੁਣ, ਲੋੜ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਕੇ, ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੋਚੇ; ਕਿਉਂਕਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਵਿਰਖ ਤੇ ਮਧੂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸੀ। ਲੋਕ, ਵਿਵਾਦ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਾਧਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮੀਂਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀ; ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਆਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਜੰਗਲੀ-ਪਾਲਤੂ, ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਤੇ ਵਿਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਵਿਰਖ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ, ਮੁੜ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਜ ਤੇ ਲੋਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਿਵਾਰ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ, ਖੇਤ, ਪਹਾੜ, ਵਿਰਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਉਲਟ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਤੇ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ। ਇਹ ਹੈ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਲੀਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਲਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ।