ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਦਇਆਲੁ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸੀਮ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਨੰਦ ਅਤੇ ਸਨਕਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਰਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਉਰਧਵਗਾਮੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਮੁੱਚੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵ! ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।’’ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਲਾਦਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿਸ੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਦਾ ਵਧੇਰਾ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਮਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝੋ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ (ਹਵਨ), ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਉਪਾਸਨਾ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ (ਟਵਾਈਲਾਈਟ) ਚਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾਈ ਧਰਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਆਪਰ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਤਿਸ੍ਯ (ਕਲੀ) ਫਿਰ ਅੱਧਾ। ਇਹਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ, ਸੁਖ ਤੇ ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਅਟੱਲ, ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਵਾਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ-ਚਿੱਤ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦਾ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਉਂਦੀ, ਤਦ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ। ਜਦ ਪੂਰਨਤਾ ਘਟਦੀ, ਨਵੀਂ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤੇ ਇਕ ਹੀ ਵਾਰੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਥੋਂ ‘ਘਰ-ਵ੍ਰਿਛ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਮਿਲੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਛਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਚਟਕਾ ਜਿਹਾ ਰਜਸ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਘਰ-ਵ੍ਰਿਛ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋਏ, ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਥੁਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਘਰ-ਵ੍ਰਿਛ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਪੜੇ, ਫਲ ਤੇ ਗਹਣੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹਰ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਧੁ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਖੁਸ਼, ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਾਲਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਛਾਂ ਤੇ ਮਧੁ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਛ ਤੇ ਮਧੁ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਰਹਿ ਗਈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ ਦੁੰਦ-ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਤਿੱਖੀ ਠੰਢ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਗਰਮੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਓੜਣੇ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਝੋਪੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੁੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ, ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਲੋੜ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਆ ਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।