ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ! ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਭਵਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੱਤ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਮਾਲਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅਮਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਾਰਦਨ ਜੀ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਾਏ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਤਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਚਾਈ ਜਾਂ ਗਹਿਰਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਬਣਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਟਿਕਾਏ ਤੇ ਭੂ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਚੇ। ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ—ਅੰਡਜ, ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਨੰਦ ਅਤੇ ਸਨਕ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਉਪਜਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸੰਨਾਤਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਸੀ; ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਪਜਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਨਾਤਨ ਨੇ ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਅਲੌਕਿਕ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਸਰਜਨਹਾਰ ਨੇ ਸਭ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਇਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।" ਇੰਦਰ ਨੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਲਾਦਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਯ (ਕਲੀ); ਇਹ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਰਜਸ ਵਾਲਾ, ਦੁਆਪਰ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ, ਤੇ ਕਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਮਸ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝੋ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਗ; ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਉਪਾਸਨਾ; ਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਪੱਥਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ, ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਆਪਰ, ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅੱਧਾ; ਤੇ ਤਿਸ਼ਯ (ਕਲੀ), ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ। ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਤਿੰਨ-ਸੌ, ਦੋ-ਸੌ, ਤੇ ਇੱਕ-ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਹਨ; ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਲਈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ। ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਤੱਤ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸੁਖ ਤੇ ਆਕਾਰ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨੇਹ ਸਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਿਲਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ, 'ਘਰ-ਵ੍ਰਿੱਛ' ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਸਭ ਸਾਧਨ ਉਪਜੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਜੀਵਨ-ਜਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਰਾਜਸ ਤੇ ਲੋਭ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰਿਆ।