ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਤ ਜਨੋ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਐਸੇ ਹੈ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਣ ਸਮਤਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ। ਹਰੀ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ। ਪਿਤਾਮਹਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ ਆਦਿ ਲੋਕ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਤ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਥਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਸੜ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਭੂ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਜਿਹੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨਿਕਲੇ: ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਮਹਾ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਾਰਗਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੋਚਿਆ। ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਿਰਛੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸੱਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਹੋਈ। ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵੀ ਤੱਤਮਈ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ; ਪੰਜਵੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ, ਛੇਵੀਂ ਦਿਵਿ ਦੀ। ਸੱਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ, ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਤੇ ਸਨਾਤਨ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ — ਇਹ ਨੌਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ — ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਭੁ ਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਦੋਵੇਂ ਦਿਵਿ, ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਰਾਣੀ ਤੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਤੋਂ, ਰਾਣੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀ, ਨੇ ਦੋ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਛੋਟਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੱਡਾ। ਆਕੂਤੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਰੁਚਿ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਆਕੂਤੀ ਨੇ ਯਜ੍ਯ ਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵਿ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਦਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੇ ਚੌਵੀ ਕਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਸ਼ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੈਧਾ, ਕ੍ਰਿਆ, ਬੁਧਿ, ਲਾਜਾ, ਵਪੁ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ, ਮਹਾਤਪਾ, ਖਿਆਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਸੰਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸੁਰਾਰਣੀ ਤੇ ਸੁਵਧਾ — ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਕੀਰਤੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀਆਂ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਖਿਆਤੀ ਨਾਲ, ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਸੰਭੂਤੀ ਨਾਲ, ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ, ਪੁਲਹ ਨੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਤੁ ਨੇ ਸੰਨਤੀ ਨਾਲ, ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਅਨਸੂਯਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਤਮ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ, ਨੇ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਵਿਭਾਵਸੁ ਨੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਸੁਵਧਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਸਤੀਆ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਵੰਡੋ!" ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਜਨਮੀ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੀ।