ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੁਣੋ, ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਕਲਪਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਿਆਂ ਨੂੰ "ਅਜਨਮਾ" ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੁਗ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਵਨਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਵਰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤਪਸਿਆ, ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ, ਫਿਰ ਯਜ, ਰੁੱਤ, ਅੱਗ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਂਧਾਰ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸੜਜ, ਮਜਾਲੀਆ, ਮਧ੍ਯਮ, ਵੈਰਾਜਾ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਮਹਾਂ ਨੇਤਾ ਮੇਘਵਾਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਆਕੂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਸੁਦਰਸ਼, ਬ੍ਰਿੰਹ, ਸ਼੍ਵੈਤਲੋਹਿਤ, ਰਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਅਸੀਤ ਅਤੇ ਸਰਵਰੂਪੀ — ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਪਰਕਟ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਣ ਸੇਮ ਹਨ, ਤਕਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ। ਹਰੀ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਤਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ। ਪਿਤਾਮਹਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਮੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ — ਭੂ ਆਦਿ — ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਅਪਰਕਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ (ਦਵਿਜ) ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪੰਜ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ: ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਮਹਾ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਮੁੱਖ ਸਿਸ਼ਟੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਫਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧ੍ਵਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿਰਛਾ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਰ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਯਾਲੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਮਹਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਤੱਤਮਈ। ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅਮਈ, ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ, ਪੰਜਵੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ, ਛੇਵੀਂ ਦੈਵੀ, ਸੱਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ, ਅੱਠਵੀਂ ਦਯਾਲੂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਯੁਵਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਤਮਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ — ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਈਆਂ। ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਉਪਰ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕਤਾ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਲ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਬੰਧੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਤ ਰੂਪਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਤੋਂ, ਰਾਣੀ ਸ਼ਤ ਰੂਪਾ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀ, ਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਛੋਟਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਆਕੂਤੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਛੋਟੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।