ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੁਲ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਗੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਤਾਈ ਗਈ। ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਧਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਲੱਖ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ 'ਮਨਵੰਤਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਸਤਾਹਠ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੀਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੱਧ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ-ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਦਾ ਅੰਕ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਬਾਨਵੇਂ ਕਰੋੜ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਮਹਾਰਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ, ਅਠ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸੈਂਕੜੇ, ਬਾਹਠ ਕਰੋੜ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹਨ। ਅਰਧ-ਕਲਪ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਇੱਕ ਅਜੰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ 'ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੁੱਗ'—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ—ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਨਾ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ, ਉਭਾਰ, ਤਪस्या, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ, ਯਜਨਾ, ਰੁੱਤ, ਅੱਗ, ਭੇਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਂਧਾਰਾ, ਰਸ਼ਭਾ, ਸੜਜ, ਮੱਜਾਲੀਯਾ, ਮੱਧਯਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵੈਰਾਜਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾ, ਮਹਾ-ਮੇਘਵਾਹਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਾ, ਆਕੂਤੀ, ਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਮਨ, ਸੁਦਰਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਿੰਹਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤ, ਰਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਿਸ਼ੇਧ, ਅਸੀਤ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਣ-ਅਦਿੱਖੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਇਤਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉੱਚਤਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ 'ਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਬਦਲਾਅ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਢਲਾ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਆਤਮਾ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਢਲਾ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਾਂ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹਾ ਵੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਹਰੀ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਤਿਸੁਕਸ਼ਮ, ਉਸ ਦੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾਮਹਾ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਨ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ 'ਚ ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ 'ਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ 'ਚ, ਜਦ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖ਼ਾਲੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ— ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਅਜੰਮੀ— ਜਦ ਸੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਨਦੀਆਂ, ਧਾਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮੁਬਾਰਕ ਨੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਣ-ਅਦਿੱਖ ਹੈ। ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਮਹਾ-ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ਼੍ਰਾ, ਤੇ ਅੰਧ—ਇਹ ਪੰਜ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਸਵੈ-ਭੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਫੜੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੁਢਲੀ ਰਚਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਸਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਗਲਾ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਆੜੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਉਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੜ; ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਮਹਤ, ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਰਚਨਾ, ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ-ਰਚਨਾ; ਪੰਜਵੀਂ ਪਸ਼ੂ-ਰਚਨਾ, ਛੇਵੀਂ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ-ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਰਚਨਾ; ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨ-ਰਚਨਾ; ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਚੱਕਰਾਂ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰਤਮਕ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਰੂਚਿਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।