ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਤ ਜਨੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਕਰਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨੋ! ਇਹ ਯੁਗ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਅਵਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸੌ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਅਵਧੀ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ, ਜਦੋਂ ਸੰਧਿ ਭਾਗ (ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਪੋਰਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਛੱਤੀ ਲੱਖ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਧਿ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤਿਹਤਰ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਸਠ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਕਲਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਬਾਨਵੇਂ ਕਰੋੜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਏ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ, ਅੱਠ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸੈਂਕੜੇ, ਬਾਹਠ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਲੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਕਲਪ ਦੀ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਅਜਨਮੀ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਵਨਾ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤਪ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਵਿਖਾਸ, ਯਜਨਾ, ਰੁੱਤ, ਅੱਗ, ਹੋਮ ਦੇ ਵਾਹਕ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਿਕ, ਕੁਸ਼ਿਕ, ਗਾਂਧਾਰ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸਢਜ, ਮੱਜਾਲੀਯ, ਮਧ੍ਯਮ, ਵੈਰਾਜ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਮੇਘਵਾਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਆਕੂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਸੁਦਰਸ਼, ਬ੍ਰਿੰਹ, ਸ਼੍ਵੈਤਲੋਹਿਤ, ਰਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਅਸੀਤ ਅਤੇ ਸਰਵਰੂਪੀ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ! ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਆਖਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੀਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪ, ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਅਵਧੀ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ ਲੋਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਤਨਾ ਕੁ ਚਲਦ-ਅਚਲ ਹੈ, ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਇਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਾਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਹੈ ਸਮੇਂ, ਯੁਗਾਂ, ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚੱਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।