ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਉੱਤੇ, ਮਨ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਰੀਰ-ਰੂਪੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਯਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਛੱਬੀਵਾਂ ਅੰਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਚਵੀ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਚੌਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੱਤ (ਮਹਾਨ ਤੱਤ), ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਸੁਖਸ਼ਮ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ। ਇੰਝ ਸ਼ਿਵ ਛੱਬੀਵਾਂ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਨੇ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਮਾਪੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੱਟ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਸਦਾ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਦਾ ਵੀ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਰਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਅੱਠ-ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਯਜਮਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ! ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਪਿਨਾਕੀ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ।" ਲਗਾਤਾਰ ਆਦਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਕੇਵਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਭਾਗੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ (ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ) ਹੈ, ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਚਾਰ-ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਰੁਦ੍ਰ ਰੌਦ੍ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਸੌਮ੍ਯ ਸੋਮ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਨਾਰਾਏਣੀ ਨਾਰਾਏਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ (ਸ਼ਿਵ) ਹਾਂ," ਇਸ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਗਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਚਲਣ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਹ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ, ਕਰਣ ਯੋਗ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰਨ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਕ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਰੂ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਤਿ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਜਾਤਿ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਨ— ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜੋ ਦਰੂ ਵਣ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਣਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਵੇਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਕੇ, ਦਰੂ ਵਣ ਵਿੱਚ ਆਏ? ਉਸ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ? ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਲਾਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਰੂ ਵਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹੋਮ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਬਲਿਦਾਨ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਲੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਦਰੂ ਵਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਪਰਖ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ, ਜੋ ਦਰੂ ਵਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ-ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕਰਮ-ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਚੋਜ ਕੀਤਾ।