ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਚਿੱਟੇ ਕਰੜੇ, ਚੰਬੇਲੀ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕੁੰਭੇ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਾਂਮਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰੇ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਵਾਸਨ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰ—ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਵਮਾਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਵਾਮੀਯਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ੍ਰੀਸੂਕਤ, ਰਾਜਨੀਸੂਕਤ, ਚਮਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਤਾਰ, ਸ਼ਿਰਸਾ, ਅਥਰਵ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਭਾਰੁੰਡ, ਅਰੁਣ, ਵਾਰੁਣ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਵੇਦਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਟਾਵਾਂ ਹਨ—ਬੰਦਰ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਚੰਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸਾਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਸਕੰਦ, ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਿਵ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪੜਾ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਜਨ, ਫੇਰ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਕੁਟ, ਗਹਿਣੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਭੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੂਜਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅਮਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਧ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਰੀਰ—ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ—ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਚੀਵਾਂ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਚੌਵੀਵਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਤੱਤ ਹਨ। ਮਹੱਤ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਛੱਬੀਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਨੇ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਸੋਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਰਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਸਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ? ਬਿਨਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਪਿਨਾਕੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ।" ਸਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।