ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਪਾਵਨ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਚਾਰ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਪਖ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਪਖ਼ ਤੇ ਅਟੱਲ ਇੱਛਾ, ਪੱਛਮੀ ਪਖ਼ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਖ਼ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 'ਸੋਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੱਧਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੱਧਲੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ। ਸੋਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਆਤਮਿਕ ਭਾਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਉਪਾਸਕ 'ਮੈਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਮਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਗਾਯਤਰੀ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਈਸ਼ਾਨ: ਸਰਵ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਮ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਘ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਾਊਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ (ਪੰਚਗਵ੍ਯ) ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਮਕਾਰ ਨਾਲ, ਗਾਊਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ, ਤੋਣ, ਮੱਖਣ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਓਮਕਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਰਤਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਉਪਾਸਕ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕਫੂਰ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਫੁੱਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟਾ ਕੰਡਾ, ਚੰਬੇਲੀ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲੋਫ਼ਰ ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਾਮੇ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਕਮਲ ਪੱਤਾ, ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਰਤਨ ਵੀ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਪਾਸਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਮਾਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਵਾਮੀਯਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ, ਰਾਜਨੀਸੂਕਤ, ਚਮਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਤਾਰ, ਸ਼ਿਰਸਾ, ਅਥਰਵ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਭਾਰੁੰਡ, ਅਰੁਣ, ਵਾਰੁਣ, ਜੇਠ, ਵੇਦਵ੍ਰਤ, ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਹਨ), ਵਾਨਰ-ਮੁੱਖੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਬ੍ਰਿਹੱਚੰਦ੍ਰ ਰੂਪ) ਨੂੰ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਸਕੰਦਾ, ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਓਮਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਆਹਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਕਪੜਾ, ਸ਼ਿਵ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਜਨ, ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਪਾਣੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਣੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਮੁਕੁਟ, ਗਹਿਣੇ, ਓਮਕਾਰ ਨਾਲ ਮੁਖਵਾਸ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਹੈ, 'ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਓਮਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਨੀ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਘ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਅਕਤ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅਮਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਅਰਧਾਂਗਨੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਪਾਸਕ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਇਸ ਦੇਹ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਛਬੀਸਵੇਂ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਚੀਸਵਾਂ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਚੌਵੀਸਵਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਤੱਤ ਮਹੱਤ ਆਦਿ ਹਨ। ਮਹੱਤ ਤੱਤ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਫੇਰ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਛਬੀਸਵੇਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਾਲਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਨੇ ਹੀਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਗਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਮਾਪੇ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਜਨਮਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੋਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪਾਵਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।