ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਦੁਨੀਆਵੀ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੁੱਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਫਿਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਤਰਾਯਣ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਦੱਖਣਾਯਣ ਯਾਤਰਾ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇੱਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਨ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤੇ ਸੱਠ ਸਾਲ ਇਉਂ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਧਰੁਵ ਸਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਗ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸੌ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲ ਕੁੱਲ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਉਂ, ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸੰਧਿ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨਤੀ ਲੱਖ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨਤਾਲੀ ਲੱਖ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ ਭਾਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ, ਸੰਧਿ ਸਮੇਤ, ਇਕਹੱਤਰ ਲੱਖ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇੱਕ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੜ੍ਹਸਠ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਹਨ। ਮਾਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਬਿਆਸੀ ਕਰੋੜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਵਿਨਾਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਮਹਰਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ, ਅੱਠ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸੌ, ਬਾਹਠ ਕਰੋੜ, ਅਤੇ ਸੱਤਰ ਲੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧੇ ਕਲਪ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾ ਇੱਕ ਅਜਨਮੀ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੁਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ। ਸਾਵਨਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਚਨਾ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤਪ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ, ਫਿਰ ਯਜ, ਰਿਤੂ, ਅਗਨੀ, ਹੋਮ ਦਾ ਵਾਹਕ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਿਕਾ, ਕੁਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਂਧਾਰਾ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਭ, ਫਿਰ ਸ਼ਡਜ, ਮੱਜਾਲੀਆ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ; ਵੈਰਾਜ, ਨਿਸ਼ਾਦ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੇਘਵਾਹਨ, ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕ, ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ। ਮਨ, ਸੁਦਰਸ਼, ਬ੍ਰਿੰਹਾ, ਅਤੇ ਸਫੈਦ-ਲੋਹਿਤ, ਰਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਅਸੀਤ, ਅਤੇ ਸਰਵਰੂਪੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਣਜੰਮੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਉੱਚਤਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।