ਲਿਙ੍ਗਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ-ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਤੇ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਮਾ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਪੈਂਦਿਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਾਨੋ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਦੇਵਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਰਾਤ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿਨ-ਚੜ੍ਹਦੀ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਹੋਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਟਵਾਇਲਾਈਟ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ—ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ—ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਸੰਧਿਆ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ, ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਤਿਸ਼ਯ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਤਾਂਵਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਝਪਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਤੀਹ ਕਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਦਿਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ (ਅੰਧੇਰੀ ਪੱਖ) ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ (ਚਾਨਣੀ ਪੱਖ) ਰਾਤ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਮਹੀਨੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਹੀਨੇ, ਉੱਤੇ ਚੇ ਸਠ ਹੋਰ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੌ ਸਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, ਯਾਨੀ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਨ। ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ, ਦੱਖਣੀ ਚਾਲ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਨ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਸਠ ਸਾਲ, ਇੰਝ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਸਾਲ ਹਨ, ਜੋ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ। ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਅੰਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੁਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਮਿਆਦ, ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਛੱਤੀ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨਤਾਲੀ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ (ਟਵਾਇਲਾਈਟ) ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਧਿਆ ਦੇ, ਇਕੱਤਰ ਸੱਤਰ ਲੱਖ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਿਆਦ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਤੇ ਸਤਾਹਠ ਲੱਖ ਸਾਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਝ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਠਾਈ ਕਰੌੜ ਹਨ। ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਰੌੜ ਤੇ ਬਾਨਵੇ ਕਰੌੜ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਤੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਫਿਰ ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਵਿਨਾਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਮਹਾਰਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੌੜ, ਅੱਠ ਸੌ ਕਰੌੜ ਸੌ, ਬਾਹਠ ਕਰੌੜ ਤੇ ਸਤੱਤਰ ਲੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਕਰ, ਯੁਗ, ਮਨੁ, ਕਲਪ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।