ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚୈଵ ସଂଯୁକ୍ତଃ ପଶ୍ଯତେ ବହୁଧା କ୍ରମାତ୍ ଦଶପ୍ରାଣଵହା ନାଡ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ

ପ୍ରାଣବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଏକତା ହୋଇ, ଜଣେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ କ୍ରମଶଃ ଦଶଟି ପ୍ରାଣବାହି ନାଡ଼ୀକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେଖିପାରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।

ଦ୍ଵିସପ୍ତତିସହସ୍ରାଣି ନାଡ୍ଯଃ ସମ୍ପରିକୀର୍ତିତାଃ ନେତ୍ରସ୍ଥଂ ଜାଗ୍ରତଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ କଣ୍ଠେ ସ୍ଵପ୍ନଂ ସମାଦିଶେତ୍

ବହେତରି ହଜାର ଦୁଇ ହଜାର ନାଡି ଥିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଆଖିରେ ବସିଥାଏ ବୋଲି ଜାଣିବା, ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କଣ୍ଠରେ ବସିଥାଏ ବୋଲି କହାଯାଏ।

ସୁଷୁପ୍ତଂ ହୃଦଯସ୍ଥଂ ତୁ ତୁରୀଯଂ ମୂର୍ଧନି ସ୍ଥିତମ୍ ଜାଗ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମାତ୍

ସୁସୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ହୃଦୟରେ ରହିଥାଏ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଥାଏ; ଜାଗ୍ରତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରସ୍ତୁ ସୁଷୁପ୍ତେ ତୁ ତୁରୀଯେ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଥାନ୍ଯେ ଽପି ସମସ୍ତକରଣୈଃ ପୁମାନ୍

ସୁସୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ଈଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମହେଶ୍ୱର ବସିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହନ୍ତି।

ଵର୍ତମାନସ୍ତଦା ତସ୍ଯ ଜାଗ୍ରଦିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍

ଏହି ଚାରିଟି ଭିତରେ ଯେଉଁବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବସିଥାଏ, ତାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରିଟି।

ଯଦା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତ୍ଵେତୈଃ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ କରଣାନି ଵିଲୀନାନି ଯଦା ସ୍ଵାତ୍ମନି ସୁଵ୍ରତାଃ

ଏହି ଚାରିଟି ଭିତରେ ଯେଉଁବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେଉଁବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ହେ ଶୁଭ୍ରଚରିତ, ସେଉଁବେଳେ—

ସୁଷୁପ୍ତଃ କରଣୈର୍ଭିନ୍ନସ୍ ତୁରୀଯଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ ପରସ୍ତୁରୀଯାତୀତୋ ଽସୌ ଶିଵଃ ପରମକାରଣମ୍

ଏହା ସୁସୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ଅଲଗା; ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ ଠାରୁ ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ ଚ ତୁରୀଯଂ ଚାଧିଭୌତିକମ୍ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ ଚାଧିଦୈଵିକମୁଚ୍ଯତେ

ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁସୁପ୍ତି ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା—ଏହାକୁ ଅଧିଭୌତିକ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅଧିଦୈବିକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ତତ୍ସର୍ଵମହମ୍ ଏଵେତି ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତା ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାସ୍ ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ଏହି ସମସ୍ତ କଥା—'ମୁଁ ଏହି'—ବୋଲି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ମନୋବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ପୃଥଗେଵେଦଂ ଚତୁର୍ଦଶଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍

ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚାରିଟି ଆଲଗା ଭାବେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚାରିଟି ସହିତ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଚୈଵ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଘ୍ରାତଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ରସିତଵ୍ଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ପର୍ଶିତଵ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ

ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଏହି କ୍ରମରେ ରସ ଚାଖିବା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା।

ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଚୈଵ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯମ୍ ଅହଂକର୍ତଵ୍ଯମେଵ ଚ ତଥା ଚେତଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ

ଚିନ୍ତା କରିବା, ବୁଝିବା, ମୁଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିବା, ଏହିପରି ଚେତନା କରିବା, କଥା କହିବା—ହେ ମୁନିମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଆଦାତଵ୍ଯଂ ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିସର୍ଗାଯିତମେଵ ଚ ଆନନ୍ଦିତଵ୍ଯମିତ୍ଯେତେ ହ୍ଯ୍ ଅଧିଭୂତମନୁକ୍ରମାତ୍

ନେଇବା, ଯିବା, ଛାଡିଦେବା, ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅଧିଭୌତିକ ଭାବରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଛି।

ଆଦିତ୍ଯୋ ଽପି ଦିଶଶ୍ଚୈଵ ପୃଥିଵୀ ଵରୁଣସ୍ ତଥା ଵାଯୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏଵ ଚ

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ପୃଥିବୀ, ଭଳି ଭଳି ଭାବେ ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ।

ଅଗ୍ନିରିନ୍ଦ୍ରସ୍ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମିତ୍ରୋ ଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ଆଧିଦୈଵିକମେଵଂ ହି ଚତୁର୍ଦଶଵିଧଂ କ୍ରମାତ୍

ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର ଦେବତା, ପ୍ରଜାପତି—ଏହିପରି କ୍ରମକ୍ରମେ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଅଧିଦୈବିକ କୁହାଯାଏ।

ରାଜ୍ଞୀ ସୁଦର୍ଶନା ଚୈଵ ଜିତା ସୌମ୍ଯା ଯଥାକ୍ରମମ୍ ମୋଘା ରୁଦ୍ରାମୃତା ସତ୍ଯା ମଧ୍ଯମା ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ

ରାଜ୍ଞୀ ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ଏହି କ୍ରମରେ ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ସତ୍ୟା ଓ ମଧ୍ୟମା—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ନାଡୀ ରାଶିଶୁକା ଚୈଵ ଅସୁରା ଚୈଵ କୃତ୍ତିକା ଭାସ୍ଵତୀ ନାଡଯଶ୍ଚୈତାଶ୍ ଚତୁର୍ଦଶନିବନ୍ଧନାଃ

ନାଡି, ରାଶି, ଶୁକା, ଏହିପରି ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା, ଭାସ୍ୱତୀ—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ନାଡି ବନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଵାଯଵୋ ନାଡିମଧ୍ଯସ୍ଥା ଵାହକାଶ୍ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନସ୍ତ୍ଵପାନଶ୍ ଚ ଉଦାନଶ୍ ଚ ସମାନକଃ

ନାଡି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବାୟୁ ଓ ବାହକ ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର; ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ ଓ ସମାନ।

ଵୈରମ୍ଭଶ୍ ଚ ତଥା ମୁଖ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଯାମଃ ପ୍ରଭଞ୍ଜନଃ କୂର୍ମକଶ୍ ଚ ତଥା ଶ୍ଯେନଃ ଶ୍ଵେତଃ କୃଷ୍ଣସ୍ ତଥାନିଲଃ

ବୈରମ୍ଭ, ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, କୂର୍ମକ, ଶ୍ୟେନ, ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନିଳ।

ନାଗ ଇତ୍ଯେଵ କଥିତା ଵାଯଵଶ୍ ଚ ଚତୁର୍ଦଶ ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃଷ୍ଵଥ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯେ ତଥାଦିତ୍ଯେ ଚ ସୁଵ୍ରତାଃ

ଏହି ନାଗମାନେ, ଚଉଦ ଟି ବାୟୁ, ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଯାହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଅଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟ, ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ—

ନାଡ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣେ ଚ ଵିଜ୍ଞାନେ ତ୍ଵ୍ ଆନନ୍ଦେ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ହୃଦ୍ଯାକାଶେ ଯ ଏତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପରଃ

ନାଡୀ, ପ୍ରାଣ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ଆକାଶରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବସିଛନ୍ତି।

ଆତ୍ମା ଏକଶ୍ ଚ ଚରତି ତମୁପାସୀତ ମାଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ଅଜରଂ ତମନନ୍ତଂ ଚ ଅଶୋକମମୃତଂ ଧ୍ରୁଵମ୍

ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ; ମୋତେ, ଏହି ଅଜର, ଅନନ୍ତ, ଦୁଃଖରହିତ, ଅମୃତ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

ଚତୁର୍ଦଶଵିଧେଷ୍ଵେଵ ସଂଚରତ୍ଯେକ ଏଵ ସଃ ଲୀଯନ୍ତେ ତାନି ତତ୍ରୈଵ ଯଦନ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଏହି ଚଉଦ ପ୍ରକାର ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକା ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।

ଏକ ଏଵ ହି ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଶସ୍ତ୍ଵେକ ଏଵ ସଃ ଏଷ ସର୍ଵାଧିପୋ ଦେଵସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ

ସେ ଏକା ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ; ସେ ଏକା ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତା, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ।

ଉପାସ୍ଯମାନଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯଃ ସନାତନଃ ଉପାସ୍ଯତି ନ ଚୈଵେହ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ

ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ସେ ଚିରକାଳର ସମସ୍ତ ସୁଖର ଉତ୍ସ; କିନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ସୁଖ ପାଇନଥାନ୍ତି।

ଉପାସ୍ଯମାନୋ ଵେଦୈଶ୍ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି ନ ଵୈଷ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଯାସ୍ଯତି ପ୍ରଭୁଃ

ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅସ୍ଯୈଵାନ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ନ ସୋ ଽନ୍ନଂ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନା ରକ୍ଷିତଂ ଚାଦ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ନଭୂତଂ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍

ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ କେବେ ଅନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଯାହା, ତାହା ଖାଇଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରାଣିନାମନ୍ନଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଗ୍ରନ୍ଥିରସ୍ମ୍ଯହମ୍ ପ୍ରଶାସ୍ତା ନଯନଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚାତ୍ମା ସ ଵିଭାଗଶଃ

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ, ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ, ଶାସକ ଏବଂ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା, ପାଞ୍ଚ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ।

ଅନ୍ନମଯୋ ଽସୌ ଭୂତାତ୍ମା ଚାଦ୍ଯତେ ହ୍ଯନ୍ନମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଣମଯଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ସଂକଲ୍ପାତ୍ମା ମନୋମଯଃ

ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ଅନ୍ନରୁ ଗଠିତ, ତେଣୁ ଅନ୍ନଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରାଣମୟ ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ ଆତ୍ମା, ସଙ୍କଳ୍ପମୟ ଆତ୍ମା ଏବଂ ମନୋମୟ ଆତ୍ମା।