ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ଶବ୍ଦାଦିଵିଷଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଭ୍ରାନ୍ତିରହିତମ୍ ଇତ୍ଯନ୍ଯେ ନେତି ଚାପରେ

ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲାଯାଏ; କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଭ୍ରମ ରହିତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ।

ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ନିର୍ମଲଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ନିରାଶ୍ରଯମ୍ ଗୁରୁପ୍ରକାଶକଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଇତ୍ଯନ୍ଯେ ମୁନଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ନିର୍ମଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଭେଦ ରହିତ ଓ ଆଶ୍ରୟ ବିହୀନ, ଯାହା ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, କିଛି ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନେନୈଵ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିଃ ପ୍ରସାଦୋ ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧଯେ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ମୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ତତ୍ରାନନ୍ଦମଯୋ ଭଵେତ୍

କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କୃପା ଦରକାର; ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ଵଦନ୍ତି ମୁନଯଃ କେଚିତ୍ କର୍ମଣା ତସ୍ଯ ସଂଗତିମ୍ କଲ୍ପନାକଲ୍ପିତଂ ରୂପଂ ସଂହୃତ୍ଯ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯୈଵ ହି

କିଛି ମୁନି କହନ୍ତି, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ; କଳ୍ପନା କୃତ ରୂପକୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଯୌର୍ମୂର୍ଧା ତୁ ଵିଭୋସ୍ତସ୍ଯ ଖଂ ନାଭିଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ସୋମସୂର୍ଯାଗ୍ନଯୋ ନେତ୍ରେ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମହାତ୍ମନଃ

ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଆକାଶ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନାଭି ହେଉଛି ଖ; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ; ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାନ।

ଚରଣୌ ଚୈଵ ପାତାଲଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଚାଂବରମ୍ ଦେଵାସ୍ତସ୍ଯ ଭୁଜାଃ ସର୍ଵେ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ଭୂଷଣମ୍

ପାତାଳ ତାଙ୍କର ପାଦ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆମ୍ବର; ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କର ବାହୁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ।

ପ୍ରକୃତିସ୍ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଚ ପୁରୁଷୋ ଲିଙ୍ଗମୁଚ୍ଯତେ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ

ପ୍ରକୃତି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ପୁରୁଷକୁ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲାଯାଏ; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଇନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରୌ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ ଚ ମହାତ୍ମନଃ ଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚୋରୁପ୍ରଦେଶାତ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରାଃ ପାଦାତ୍ପିନାକିନଃ

ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କରୁ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଉରୁରୁ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ପିନାକଧାରୀଙ୍କ ପାଦରୁ।

ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକାଦ୍ଯାସ୍ତୁ କେଶାସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ଵାଯଵୋ ଘ୍ରାଣଜାସ୍ତସ୍ଯ ଗତିଃ ଶ୍ରୌତଂ ସ୍ମୃତିସ୍ ତଥା

ପଦ୍ମାକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ତାଙ୍କର କେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବାୟୁ ତାଙ୍କର ନାକରୁ, ଗତି ଶ୍ରବଣରୁ, ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ଅଥାନେନୈଵ କର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରକୃତେସ୍ତୁ ପ୍ରଵର୍ତକଃ ପୁଂସାଂ ତୁ ପୁରୁଷଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୋ ନ ଚାନ୍ଯଥା

ଏଭଳି, ସେ କର୍ମର ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପ୍ରେରକ; ଶ୍ରୀମାନ୍ ପୁରୁଷ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।

କର୍ମଯଜ୍ଞସହସ୍ରେଭ୍ଯସ୍ ତପୋଯଜ୍ଞୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ତପୋଯଜ୍ଞସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଜପଯଜ୍ଞୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ

ହଜାର କର୍ମଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ତପଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ହଜାର ତପଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ଜପଯଜ୍ଞ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ଜପଯଜ୍ଞସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞାତ୍ପରୋ ନାସ୍ତି ଧ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସାଧନମ୍

ହଜାର ଜପଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉପାୟ।

ଯଦା ସମରସେ ନିଷ୍ଠୋ ଯୋଗୀ ଧ୍ଯାନେନ ପଶ୍ଯତି ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞରତସ୍ଯାସ୍ଯ ତଦା ସଂନିହିତଃ ଶିଵଃ

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞରେ ଲିନ ଥିବା ବେଳେ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ସାନିକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ନାସ୍ତି ଵିଜ୍ଞାନିନାଂ ଶୌଚଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାଦି ଚୋଦନା ଵିଶୁଦ୍ଧା ଵିଦ୍ଯଯା ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ

ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରେ ଅନୁଭବୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ପାପମୋଚନ କ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିବା ସମସ୍ତେ ମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

ନାସ୍ତି କ୍ରିଯା ଚ ଲୋକେଷୁ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଚାରତଃ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଜପୋ ହୋମୋ ଧ୍ଯାନିନାଂ ସଂନିଧିଃ ସଦା

ଯେଉଁମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଜପ, ହୋମ ସବୁ ସମୟରେ ମନରେ ଅଛି।

ପରାନନ୍ଦାତ୍ମକଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଶିଵମକ୍ଷରମ୍ ନିଷ୍କଲଂ ସର୍ଵଗଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଯୋଗିନାଂ ହୃଦି ସଂସ୍ଥିତମ୍

ଯେ ଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅବିନାଶୀ, ଅଂଶହୀନ ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଯୋଗୀମାନେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରାହୁର୍ ବାହ୍ଯମାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ବାହ୍ଯଂ ସ୍ଥୂଲଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଅଭ୍ୟନ୍ତର; ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କହନ୍ତି, ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ମୋଟା, ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ।

କର୍ମଯଜ୍ଞରତାଃ ସ୍ଥୂଲାଃ ସ୍ଥୂଲଲିଙ୍ଗାର୍ଚନେ ରତାଃ ଅସତାଂ ଭାଵନାର୍ଥାଯ ନାନ୍ଯଥା ସ୍ଥୂଲଵିଗ୍ରହଃ

ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋଟା ଲିଙ୍ଗର ପୂଜାରେ ଆସକ୍ତ; ଏହି ମୋଟା ଦେହ ଅଯୋଗ୍ୟମାନେ ଭାବନା କରିବା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୁହେଁ।

ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଚ ଯଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଯସ୍ଯ ନୋ ଭଵେତ୍ ଅସୌ ମୂଢୋ ବହିଃ ସର୍ଵଂ କଲ୍ପଯିତ୍ଵୈଵ ନାନ୍ଯଥା

ଯାହାଙ୍କର ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଲିଙ୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ମୂଢ଼; ସେ ସବୁକିଛି ବାହ୍ୟ ଭାବି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।

ଜ୍ଞାନିନାଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମମଲଂ ଭଵେତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମଵ୍ଯଯମ୍ ଯଥା ସ୍ଥୂଲମଯୁକ୍ତାନାଂ ମୃତ୍କାଷ୍ଠାଦ୍ଯୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମାଟି, କାଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ମୋଟା ଲିଙ୍ଗକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି।

ଅର୍ଥୋ ଵିଚାରତୋ ନାସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନଃ ନିଷ୍କଲଃ ସକଲଶ୍ଚେତି ସର୍ଵଂ ଶିଵମଯଂ ତତଃ

ଅନ୍ୟେ କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ କୌଣସି ଅଲଗା ବସ୍ତୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଶିବ ରୂପ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ଦୁହିଁ ଅଛନ୍ତି।

ଵ୍ଯୋମୈକମପି ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ଶରାଵଂ ପ୍ରତି ସୁଵ୍ରତାଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚାପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଶଙ୍କରସ୍ଯେତି ଚାପରେ

ହେ ସଦ୍ବ୍ରତମାନେ, ଯେପରି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଆକାଶ ଏକ ଦେଖାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହି ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ଶଙ୍କରଙ୍କର।

ପ୍ରତ୍ଯଯାର୍ଥଂ ହି ଜଗତାମ୍ ଏକସ୍ଥୋ ଽପି ଦିଵାକରଃ ଏକୋ ଽପି ବହୁଧା ଦୃଷ୍ଟୋ ଜଲାଧାରେଷୁ ସୁଵ୍ରତାଃ

ହେ ସଦ୍ବ୍ରତମାନେ, ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳପାତ୍ର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଦେଖାଯାଏ।

ଜନ୍ତଵୋ ଦିଵି ଭୂମୌ ଚ ସର୍ଵେ ଵୈ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ ତଥାପି ବହୁଲା ଦୃଷ୍ଟା ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିଵିଭେଦତଃ

ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଞ୍ଚଭୂତିକ; ତଥାପି ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବହୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେ ଯଦ୍ଯତ୍ ତତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଶିଵାତ୍ମକମ୍ ଭେଦୋ ଜନାନାଂ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରତିଭାସୋ ଵିଚାରତଃ

ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଵିପୁଲାନ୍ ଭୋଗାନ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମର୍ତ୍ଯଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ ଦୁଃଖୀ ଚ ଭୋଗଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ନାନୁଭୂତଂ ଵିଚାରତଃ

ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭୋଗ ଭୋଗି ମଣିଷ ସୁଖୀ କିମ୍ବା ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ, ସେଠାରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।

ଏଵମାହୁସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ସର୍ଵେ ଵେଦାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଗାଃ ହୃଦି ସଂସାରିଣାଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ସକଲଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ

ଏଭଳି ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି — ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସକଳ ଗୁଣ ସହିତ ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ଯୋଗିନାଂ ନିଷ୍କଲୋ ଦେଵୋ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଚ ଜଗନ୍ମଯଃ ତ୍ରିଵିଧଂ ପରମେଶସ୍ଯ ଵପୁର୍ଲୋକେ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ

ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଦେବ ନିର୍ଗୁଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି; ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ସଂସାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ନିଷ୍କଲଂ ପ୍ରଥମଂ ଚୈକଂ ତତଃ ସକଲନିଷ୍କଲମ୍ ତୃତୀଯଂ ସକଲଂ ଚୈଵ ନାନ୍ଯଥେତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ

ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ନିର୍ଗୁଣ ରୂପ, ତାପରେ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ମିଶ୍ର ରୂପ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ସଗୁଣ ରୂପ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ।