ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ସମରସେ ସ୍ଥିତଃ ଧାରଣା ଦ୍ଵାଦଶାଯାମା ଧ୍ଯାନଂ ଦ୍ଵାଦଶ ଧାରଣମ୍

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଧାରଣା ହେଉଛି ବାରଟି ମାପ, ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ବାରଟି ଧାରଣା।

ଧ୍ଯାନଂ ଦ୍ଵାଦଶକଂ ଯାଵତ୍ ସମାଧିର୍ ଅଭିଧୀଯତେ ଅଥଵା ଜ୍ଞାନିନାଂ ଵିପ୍ରାଃ ସମ୍ପର୍କାଦେଵ ଜାଯତେ

ଧ୍ୟାନରେ ଯେଉଁଠିକି ଦ୍ୱାଦଶ ଦଶା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିମ୍ବା, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଲୋକମାନେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ସହଜରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଵା ତଯୋସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଚିରାଦ୍ଵା ହ୍ଯଚିରାଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ ଯୋଗାନ୍ତରାଯାସ୍ ତସ୍ଯାଥ ଜାଯନ୍ତେ ଯୁଞ୍ଜତଃ ପୁନଃ

ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ, ବହୁତ ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ପ୍ରୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ପୁଣିଥରେ ଯୋଗର ବାଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସତସ୍ ତେ ଽପି ପ୍ରଣିଧାନେନ ଵୈ ଗୁରୋଃ

ସେଇ ବାଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ଆଲସ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵ୍ଯାଧିପୀଡା ପ୍ରଜାଯତେ ପ୍ରମାଦଃ ସଂଶଯସ୍ଥାନେ ଚିତ୍ତସ୍ଯେହାନଵସ୍ଥିତିଃ

ପ୍ରଥମେ ଆଳସ୍ୟ ଆସେ, ତାପରେ ରୋଗର କଷ୍ଟ ଦେଖାଦେଉଛି; ଅବହେଳା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଏହି ବିଷୟରେ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ।

ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଦର୍ଶନଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଦୁଃଖଂ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ ତତଃ ଦୌର୍ମନସ୍ଯମଯୋଗ୍ଯେଷୁ ଵିଷଯେଷୁ ଚ ଯୋଗ୍ଯତା

ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ, ଭ୍ରମ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ପରେ ଆସେ; ମନମନ୍ତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ଯୋଗ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ।

ଦଶଧାଭିପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ମୁନେର୍ଯୋଗାନ୍ତରାଯକାଃ ଆଲସ୍ଯଂ ଚାପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ ଚ ଗୁରୁତ୍ଵାତ୍କାଯଚିତ୍ତଯୋଃ

ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗର ବାଧା ଦଶ ପ୍ରକାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ: ଆଳସ୍ୟ, କାମ କରିବାର ଅଭାବ, ଦେହ ଓ ମନର ଭାରିପଣ।

ଵ୍ଯାଧଯୋ ଧାତୁଵୈଷମ୍ଯାତ୍ କର୍ମଜା ଦୋଷଜାସ୍ ତଥା ପ୍ରମାଦସ୍ତୁ ସମାଧେସ୍ତୁ ସାଧନାନାମ୍ ଅଭାଵନମ୍

ଧାତୁ ଅସମତୁଳନରୁ ହେଉଥିବା ରୋଗ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗ; ଅବହେଳା ହେଉଛି ସମାଧି ପାଇଁ ଉପାୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନର ଅଭାବ।

ଇଦଂ ଵେତ୍ଯୁଭଯସ୍ପୃକ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଥାନସଂଶଯଃ ଅନଵସ୍ଥିତଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା ହି ଯୋଗିନଃ

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ, ଏହା ହେଉଛି ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ; ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଅର୍ଥାତ୍ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତତାର ଅଭାବ।

ଲବ୍ଧାଯାମପି ଭୂମୌ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଭାଵରହିତା ଵୃତ୍ତିର୍ଵୈ ସାଧନେଷୁ ଚ

ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ।

ସାଧ୍ଯେ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ଗୁରୌ ଜ୍ଞାନାଚାରଶିଵାଦିଷୁ ଵିପର୍ଯଯଜ୍ଞାନମିତି ଭ୍ରାନ୍ତିଦର୍ଶନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ

ମନ ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ଲଗିଥାଏ, ତେବେ ଭ୍ରମିତ ଜ୍ଞାନକୁ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦର୍ଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନାତ୍ତସ୍ଯ ସଂନିଧୌ ଦୁଃଖମାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଥା ଚୈଵାଧିଭୌତିକମ୍

ଅନ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିବା, ଅଜ୍ଞାନରୁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଘଟେ, ଏହାକୁ ଆନ୍ତରିକ ଦୁଃଖ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ବାହ୍ୟ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଆଧିଦୈଵିକମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସହଜଂ ପୁନଃ ଇଚ୍ଛାଵିଘାତାତ୍ସଂକ୍ଷୋଭଶ୍ ଚେତସସ୍ତଦୁଦାହୃତମ୍

ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ ତୃତୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିନିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ; ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ।

ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ନିରୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ପରେଣ ତୁ ତମସା ରଜସା ଚୈଵ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଦୁର୍ମନଃ ସ୍ମୃତମ୍

ମନମନ୍ତାକୁ ଉଚ୍ଚତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବା ଉଚିତ; ତମ ଓ ରଜ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ମନମନ୍ତାକୁ ଦୁର୍ମନସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଦା ମନସି ସଂଜାତଂ ଦୌର୍ମନସ୍ଯମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ହଠାତ୍ସ୍ଵୀକରଣଂ କୃତ୍ଵା ଯୋଗ୍ଯାଯୋଗ୍ଯଵିଵେକତଃ

ମନରେ ଯେତେବେଳେ ମନମନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଦୁର୍ମନସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯୋଗ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର ଛାଡି ଜୋର କରି କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବା।

ଵିଷଯେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଲୋଲତା ଅନ୍ତରାଯା ଇତି ଖ୍ଯାତା ଯୋଗସ୍ଯୈତେ ହି ଯୋଗିନାମ୍

ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଜୀବର ଲୋଭ ଯୋଗର ବାଧା ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହିମାନେ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗର ବାଧା।

ଅତ୍ଯନ୍ତୋତ୍ସାହଯୁକ୍ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ନ ଚ ସଂଶଯଃ ପ୍ରନଷ୍ଟେଷ୍ଵନ୍ତରାଯେଷୁ ଦ୍ଵିଜାଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଧି ଯୋଗିନଃ

ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ସାହ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ବାଧାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାଧା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଯୋଗୀ ପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।

ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵେ ତେ ଽସିଦ୍ଧିସୂଚକାଃ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରଥମା ସିଦ୍ଧିର୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ଶ୍ରଵଣା ସ୍ମୃତା

ସମସ୍ତ ବିକାର ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ; ପ୍ରଥମ ସିଦ୍ଧି ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ।

ଵାର୍ତ୍ତା ତୃତୀଯା ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାସ୍ ତୁରୀଯା ଚେହ ଦର୍ଶନା ଆସ୍ଵାଦା ପଞ୍ଚମୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦନା ଷଷ୍ଠିକା ସ୍ମୃତା

ତୃତୀୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂଚନା; ଚତୁର୍ଥ ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ରୁଚି, ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି।

ସ୍ଵଲ୍ପଷଟ୍ସିଦ୍ଧିସଂତ୍ଯାଗାତ୍ ସିଦ୍ଧିଦାଃ ସିଦ୍ଧଯୋ ମୁନେଃ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରତିଭାଵୃତିଃ ପ୍ରତିଭାଵ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ

ମୁନି ମାନେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ମିଳେ—ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥା।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵେଚନା ଵେଦ୍ଯଂ ବୁଧ୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିରୁଚ୍ଯତେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଵ୍ଯଵହିତେ ଽତୀତେ ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ତ୍ଵନାଗତେ

ବିବେକକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲାଯାଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା କିଛି ବୁଝିପାରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ—ସେଠାରେ ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଲୁଚିଥିବା, ଅତୀତ, ଦୂର ଅଥବା ଆଗାମୀ ଯେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ।

ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରତିଭାନୁକ୍ରମେଣ ତୁ ଶ୍ରଵଣାତ୍ସର୍ଵଶବ୍ଦାନାମ୍ ଅପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯୋଗିନଃ

ଯେଉଁଠି ଯେଉଁବେଳେ ହେଉ, ଯୋଗୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ପରେ ପରେ ଉଦୟ ହୁଏ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅସହଜରେ ବୁଝିପାରନ୍ତି।

ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘପ୍ଲୁତାଦୀନାଂ ଗୁହ୍ଯାନାଂ ଶ୍ରଵଣାଦପି ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯାଧିଗମୋ ଯସ୍ ତୁ ଵେଦନା ତୂପପାଦିତା

ଛୋଟ, ଲମ୍ବା ଓ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୱନି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ ମିଳେ; ଏହାକୁ ଅନୁଭୂତି କୁହାଯାଏ।

ଦର୍ଶନାଦ୍ଦିଵ୍ଯରୂପାଣାଂ ଦର୍ଶନଂ ଚାପ୍ରଯତ୍ନତଃ ସଂଵିଦ୍ଦିଵ୍ଯରସେ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆସ୍ଵାଦୋ ହ୍ଯପ୍ରଯତ୍ନତଃ

ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ଅସହଜରେ ଦୃଷ୍ଟି ମିଳେ; ଦିବ୍ୟ ରସର ଜ୍ଞାନରେ, ସେଠାରେ ଅସହଜରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଵାର୍ତ୍ତା ଚ ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧାନାଂ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୁଦ୍ଧିସଂଵିଦା ଵିନ୍ଦନ୍ତେ ଯୋଗିନସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନଂ ଦ୍ଵିଜାଃ

ବୁଦ୍ଧିର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ ହି ଦେହସ୍ଥଂ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିଗୁଣଂ ସମମ୍ ଔପସର୍ଗିକମ୍ ଏତେଷୁ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ

ଏହି ଜଗତରେ, ଦେହ ଭିତରେ, ଚଉଷଠି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ମିଶିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

ସଂତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵମ୍ ଔପସର୍ଗିକମାତ୍ମନଃ ପୈଶାଚେ ପାର୍ଥିଵଂ ଚାପ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ପୁରେ ଦ୍ଵିଜାଃ

ସବୁ ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁକୁ ସଦା ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ପିଶାଚ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳର ଯେଉଁଠି ରାକ୍ଷସମାନେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।

ଯାକ୍ଷେ ତୁ ତୈଜସଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵେ ଶ୍ଵସନାତ୍ମକମ୍ ଐନ୍ଦ୍ରେ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଂ ସୌମ୍ଯେ ଚୈଵ ତୁ ମାନସମ୍

ଯକ୍ଷ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶେଷ ରହିଛି; ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସୋମ ଲୋକରେ ମନସିକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଳ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେ ତ୍ଵହଙ୍କାରଂ ବ୍ରାହ୍ମେ ବୋଧମନୁତ୍ତମମ୍ ଆଦ୍ଯେ ଚାଷ୍ଟୌ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ତଥା ଷୋଡଶରୂପକମ୍

ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ ଅହଂକାର ରହିଛି; ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ; ପ୍ରଥମରେ ଆଠଟି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଶୋଳଟି ରୂପ ଅଛି।