ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈସ୍ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଜ୍ଞୈର୍ ଦେଵସଦ୍ଭାଵଚେତକୈଃ

ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଓ ଦେବତା ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

ମହାନ୍ସୃଷ୍ଟିଂ ଵିକୁରୁତେ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା ସଂକଲ୍ପୋ ଽଧ୍ଯଵସାଯଶ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ସ୍ମୃତମ୍

ମହତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଜଗାଇ ଦେଲେ; ଏହାର ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।

ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ଽଭଵତ୍ ମହତା ଚ ଵୃତଃ ସର୍ଗୋ ଭୂତାଦିର୍ ବାହ୍ଯତସ୍ତୁ ସଃ

ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ଭୂତ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ବାହ୍ୟ।

ତସ୍ମାଦେଵ ତମୋଦ୍ରିକ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କାରାଦଜାଯତ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗସ୍ତୁ ଭୂତାଦିସ୍ତାମସସ୍ତୁ ସଃ

ସେଇ ଅହଂକାରରୁ, ଯେତେବେଳେ ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଭୂତ ଆଦି ତନ୍ମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ଧକାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ ଆକାଶଂ ସୁଷିରଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍

ଭୂତ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ଏଠାରୁ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।

ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ ଵାଯୁଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ

ଆକାଶର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା, ସେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା ଏବଂ ଶବ୍ଦକୁ ଆବୃତ କଲା ।

ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ ତଦ୍ରୂପଗୁଣମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍

ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ । ବାୟୁ, ଯାହା ପାଖରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଥିଲା, ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା ।

ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତତୋ ହ୍ଯାପସ୍ ତା ଵୈ ସର୍ଵରସାତ୍ମିକାଃ

ଆଲୋକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ କେବଳ ରସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା । ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ରସର ଧାରକ ।

ରସମାତ୍ରାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ରୂପମାତ୍ରୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଆଵୃଣୋତ୍ ଆପଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵତ୍ଯୋ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ

ଜଳର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କେବଳ ରସ, ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି ଆବୃତ କଲା, ଯାହା ପାଖରେ କେବଳ ରୂପ ଥିଲା । ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା ।

ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା

ଏହିଠାରୁ ସଂଘାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଥାଏ, ଏହିପରି ତାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ ।

ଅଵିଶେଷଵାଚକତ୍ଵାଦ୍ ଅଵିଶେଷାସ୍ ତତସ୍ ତୁ ତେ ପ୍ରଶାନ୍ତଘୋରମୂଢତ୍ଵାଦ୍ ଅଵିଶେଷାସ୍ତତଃ ପୁନଃ

ଏହାମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏନାହିଁ ବୋଲି ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରୁ ପୁଣି ଏହାକୁ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋ ଽଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ଵୈକାରିକାଦହଙ୍କାରାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାତ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକାତ୍

ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବା ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ ।

ଵୈକାରିକଃ ସ ସର୍ଗସ୍ତୁ ଯୁଗପତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ସେଇ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଏକାସାଥିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ: ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ।

ସାଧକାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ ଏକାଦଶଂ ମନସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵଗୁଣେନୋଭଯାତ୍ମକମ୍

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ; ଦଶ ବୈକାରିକ ଦେବତା ଏହାର ଅଧିପତି । ଏକାଦଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୀ ଶବ୍ଦାଦୀନାମଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ତାନି ଵୈ

କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଛି ।

ପାଦୌ ପାଯୁରୁପସ୍ଥଶ୍ ଚ ହସ୍ତୌ ଵାଗ୍ଦଶମୀ ଭଵେତ୍ ଗତିର୍ଵିସର୍ଗୋ ହ୍ଯାନନ୍ଦଃ ଶିଲ୍ପଂ ଵାକ୍ଯଂ ଚ କର୍ମ ତତ୍

ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ ଓ ବାକ୍ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ । ଚଳାଚଳ, ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦ, କଳା, ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତା — ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ।

ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ଚ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵିଶତ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତୁ ତତୋ ଵାଯୁଃ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାତ୍ମକୋ ଽଭଵତ୍

ଆକାଶ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରବେଶ କଲା । ତାପରେ ବାୟୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ହେଲା, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ହେଲା ।

ରୂପଂ ତଥୈଵ ଵିଶତଃ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଗୁଣାଵୁଭୌ ତ୍ରିଗୁଣସ୍ତୁ ତତସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିଃ ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଵାନ୍

ଏଭଳି ରୂପ ପ୍ରବେଶ କଲାପରେ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉଭୟ ଥିଲା । ତାପରେ ଅଗ୍ନି ତିନିପ୍ରକାର ହେଲା, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କଲା ।

ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଂ ଚ ରସମାତ୍ରଂ ସମାଵିଶତ୍ ତସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣା ଆପୋ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ରସାତ୍ମିକାଃ

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ସହିତ କେବଳ ରସ ପ୍ରବେଶ କଲା । ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଚାରିପ୍ରକାର ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ରସ ।

ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଂ ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଵୈ ଗନ୍ଧମାଵିଶତ୍ ସଂଗତା ଗନ୍ଧମାତ୍ରେଣ ଆଵିଶନ୍ତୋ ମହୀମିମାମ୍

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସକୁ କେବଳ ଗନ୍ଧ ପ୍ରବେଶ କଲା । ଗନ୍ଧ ଗୁଣ ସହିତ ଏହାମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।

ତସ୍ମାତ୍ପଞ୍ଚଗୁଣା ଭୂମିଃ ସ୍ଥୂଲା ଭୂତେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ଶାନ୍ତା ଘୋରାଶ୍ ଚ ମୂଢାଶ୍ ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ

ଏହିଠାରୁ ପୃଥିବୀ ପାଞ୍ଚଗୁଣୀ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥୂଳ । ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ — ଏହି ଭିନ୍ନତାମାନେ ଏପରି ମନେ ରଖାଯାଏ ।

ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାଦ୍ ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ଭୂମେରନ୍ତସ୍ତ୍ଵିଦଂ ସର୍ଵଂ ଲୋକାଲୋକାଚଲାଵୃତମ୍

ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକାଉଁଠିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ଯାହା ଲୋକ, ଅଲୋକ ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ।

ଵିଶେଷାଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହ୍ଯା ନିଯତତ୍ଵାଚ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ଗୁଣଂ ପୂର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରାଃ

ଏହି ଭିନ୍ନତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାରୁ ଏପରି ମନେ ରଖାଯାଏ । ପରେ ପରେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ଗୁଣ ଅନୁସୃତ କରେ ।

ତେଷାଂ ଯାଵଚ୍ଚ ତଦ୍ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚ ତାଵଦ୍ଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଉପଲଭ୍ଯାପ୍ସୁ ଵୈ ଗନ୍ଧଂ କେଚିଦ୍ ବ୍ରୂଯୁର୍ ଅପାଂ ଗୁଣମ୍

ଯେତେବେଳେ ପରିସ୍ଥିତି ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ ଜଳରେ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଜଳର ଗୁଣ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ପୃଥିଵ୍ଯାମେଵ ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଅପାଂ ଵାଯୋଶ୍ ଚ ସଂଶ୍ରଯାତ୍ ଏତେ ସପ୍ତ ମହାତ୍ମାନୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଶ୍ରଯାତ୍

କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣଟି ପୃଥିବୀର, ଯଦିଓ ଜଳ ଓ ବାୟୁ ସହିତ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସାତଟି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କରେ ଥିବାରୁ, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ମିଳିଯାଏ।

ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଅଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହାଦଯୋ ଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ଯ୍ ଅଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ

ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ, ବିଶେଷ ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

ଏକକାଲସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵଚ୍ଚ ତତ୍ ଵିଶେଷେଭ୍ଯୋ ଽଣ୍ଡମ୍ ଅଭଵନ୍ ମହତ୍ ତଦ୍ ଉଦକେଶଯମ୍

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ଏକାଥରେ, ଜଳରେ ବୁଲବୁଲି ଭଳି, ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱମାନଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ବିଶାଳ ଓ ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଅଦ୍ଭିର୍ ଦଶଗୁଣାଭିସ୍ତୁ ବାହ୍ଯତୋ ଽଣ୍ଡଂ ସମାଵୃତମ୍ ଆପୋ ଦଶଗୁଣେନୈତାସ୍ ତେଜସା ବାହ୍ଯତୋ ଵୃତାଃ

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଜଳରେ ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ; ଏହି ଜଳଟି ବାହାରୁ ତେଜସ୍‌ରେ ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ।

ତେଜୋ ଦଶଗୁଣେନୈଵ ଵାଯୁନା ବାହ୍ଯତୋ ଵୃତମ୍ ଵାଯୁର୍ଦଶଗୁଣେନୈଵ ବାହ୍ଯତୋ ନଭସା ଵୃତଃ

ତେଜସ୍‌ ବାହାରୁ ବାୟୁରେ ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ; ବାୟୁ ବାହାରୁ ଆକାଶରେ ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ।