ଲିଙ୍ଗପୁରାଣମ୍

ଯଃ ପୂରଯତି ଯସ୍ମାଚ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦେଵାନନୁଗ୍ରହୈଃ ନଯତେ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଂ ଚ ତେନ ପୂରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ

ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରି, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ପୂରି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବୁଧ୍ଯତେ ପୁରୁଷଶ୍ଚାତ୍ର ସର୍ଵାନ୍ ଭାଵାନ୍ ହିତଂ ତଥା ଯସ୍ମାଦ୍ବୋଧଯତେ ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେନ ନିରୁଚ୍ଯତେ

ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଭଲ କଥା ବୁଝିପାରେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଖ୍ଯାତିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପଭୋଗଶ୍ ଚ ଯସ୍ମାତ୍ସଂଵର୍ତତେ ତତଃ ଭୋଗସ୍ଯ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତ୍ଵାତ୍ ତେନ ଖ୍ଯାତିରିତି ସ୍ମୃତଃ

ଚିହ୍ନଟି ଓ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ହୁଏ, ଭୋଗ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ଖ୍ୟାତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଖ୍ଯାଯତେ ତଦ୍ଗୁଣୈର୍ ଵାପି ଜ୍ଞାନାଦିଭିର୍ ଅନେକଶଃ ତସ୍ମାଚ୍ଚ ମହତଃ ସଂଜ୍ଞା ଖ୍ଯାତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ, 'ମହତ୍' ନାମକୁ 'ଖ୍ୟାତି' ବି କୁହାଯାଏ।

ସାକ୍ଷାତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜାନାତି ମହାତ୍ମା ତେନ ଚେଶ୍ଵରଃ ଯସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନାନୁଗଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଜ୍ଞା ତେନ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ମହାତ୍ମା ସବୁକିଛି ସିଧାସଳଖ ଜାଣିଥାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ଈଶ୍ୱର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ପ୍ରଜ୍ଞା' ବି କୁହାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନାଦୀନି ଚ ରୂପାଣି ବହୁକର୍ମଫଲାନି ଚ ଚିନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୋଗାର୍ଥଂ ତେନାସୌ ଚିତିରୁଚ୍ଯତେ

ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ଯେଉଁଠାରୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ 'ଚିତ୍ତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵର୍ତମାନଵ୍ଯତୀତାନି ତଥୈଵାନାଗତାନ୍ଯପି ସ୍ମରତେ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ତେନାସୌ ସ୍ମୃତିରୁଚ୍ଯତେ

ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେ; ଏହିକାରଣରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ସ୍ମୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କୃତ୍ସ୍ନଂ ଚ ଵିନ୍ଦତେ ଜ୍ଞାନଂ ଯସ୍ମାନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନ୍ଦେର୍ ଵିଦେଶ୍ଚୈଵ ସଂଵିଦିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଇଥିବାରୁ, ଜାଣିଥିବା ଓ ଜ୍ଞାନ, ଦୁହିଁକୁ 'ସଂବିଦ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯତେ ଽପି ଚ ସର୍ଵତ୍ର ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି ତସ୍ମାତ୍ସଂଵିଦିତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହଦ୍ଭିର୍ ମୁନିସତ୍ତମାଃ

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛନ୍ତି ଓ ସବୁକିଛି ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ, ମହାନ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସଂବିଦ୍' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଜାନାତେର୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଇତ୍ଯାହୁର୍ ଭଗଵାନ୍ ଜ୍ଞାନସଂନିଧିଃ ବନ୍ଧନାଦିପରୀଭାଵାଦ୍ ଈଶ୍ଵରଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ଜାଣିବାରୁ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭଗବାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର ଆଧାର। ବନ୍ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ଈଶ୍ୱର' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈସ୍ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଜ୍ଞୈର୍ ଦେଵସଦ୍ଭାଵଚେତକୈଃ

ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଓ ଦେବତା ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

ମହାନ୍ସୃଷ୍ଟିଂ ଵିକୁରୁତେ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା ସଂକଲ୍ପୋ ଽଧ୍ଯଵସାଯଶ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ସ୍ମୃତମ୍

ମହତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଜଗାଇ ଦେଲେ; ଏହାର ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।

ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ଽଭଵତ୍ ମହତା ଚ ଵୃତଃ ସର୍ଗୋ ଭୂତାଦିର୍ ବାହ୍ଯତସ୍ତୁ ସଃ

ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ଭୂତ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ବାହ୍ୟ।

ତସ୍ମାଦେଵ ତମୋଦ୍ରିକ୍ତାଦ୍ ଅହଙ୍କାରାଦଜାଯତ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗସ୍ତୁ ଭୂତାଦିସ୍ତାମସସ୍ତୁ ସଃ

ସେଇ ଅହଂକାରରୁ, ଯେତେବେଳେ ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଭୂତ ଆଦି ତନ୍ମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ଧକାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ ଆକାଶଂ ସୁଷିରଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍

ଭୂତ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ଏଠାରୁ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।

ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ ଵାଯୁଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ

ଆକାଶର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା, ସେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା ଏବଂ ଶବ୍ଦକୁ ଆବୃତ କଲା ।

ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ ତଦ୍ରୂପଗୁଣମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍

ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ । ବାୟୁ, ଯାହା ପାଖରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଥିଲା, ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା ।

ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତତୋ ହ୍ଯାପସ୍ ତା ଵୈ ସର୍ଵରସାତ୍ମିକାଃ

ଆଲୋକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ କେବଳ ରସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା । ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ରସର ଧାରକ ।

ରସମାତ୍ରାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ରୂପମାତ୍ରୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଆଵୃଣୋତ୍ ଆପଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵତ୍ଯୋ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ

ଜଳର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କେବଳ ରସ, ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି ଆବୃତ କଲା, ଯାହା ପାଖରେ କେବଳ ରୂପ ଥିଲା । ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା ।

ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା

ଏହିଠାରୁ ସଂଘାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଥାଏ, ଏହିପରି ତାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ ।

ଅଵିଶେଷଵାଚକତ୍ଵାଦ୍ ଅଵିଶେଷାସ୍ ତତସ୍ ତୁ ତେ ପ୍ରଶାନ୍ତଘୋରମୂଢତ୍ଵାଦ୍ ଅଵିଶେଷାସ୍ତତଃ ପୁନଃ

ଏହାମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏନାହିଁ ବୋଲି ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରୁ ପୁଣି ଏହାକୁ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋ ଽଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ଵୈକାରିକାଦହଙ୍କାରାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାତ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକାତ୍

ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବା ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ ।

ଵୈକାରିକଃ ସ ସର୍ଗସ୍ତୁ ଯୁଗପତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ସେଇ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଏକାସାଥିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ: ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ।

ସାଧକାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଯୁର୍ ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ ଏକାଦଶଂ ମନସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵଗୁଣେନୋଭଯାତ୍ମକମ୍

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ; ଦଶ ବୈକାରିକ ଦେବତା ଏହାର ଅଧିପତି । ଏକାଦଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୀ ଶବ୍ଦାଦୀନାମଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ତାନି ଵୈ

କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଛି ।

ପାଦୌ ପାଯୁରୁପସ୍ଥଶ୍ ଚ ହସ୍ତୌ ଵାଗ୍ଦଶମୀ ଭଵେତ୍ ଗତିର୍ଵିସର୍ଗୋ ହ୍ଯାନନ୍ଦଃ ଶିଲ୍ପଂ ଵାକ୍ଯଂ ଚ କର୍ମ ତତ୍

ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ ଓ ବାକ୍ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ । ଚଳାଚଳ, ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦ, କଳା, ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତା — ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ।

ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ଚ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵିଶତ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତୁ ତତୋ ଵାଯୁଃ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାତ୍ମକୋ ଽଭଵତ୍

ଆକାଶ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରବେଶ କଲା । ତାପରେ ବାୟୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ହେଲା, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦୁଇଟି ଗୁଣ ହେଲା ।

ରୂପଂ ତଥୈଵ ଵିଶତଃ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଗୁଣାଵୁଭୌ ତ୍ରିଗୁଣସ୍ତୁ ତତସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିଃ ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଵାନ୍

ଏଭଳି ରୂପ ପ୍ରବେଶ କଲାପରେ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉଭୟ ଥିଲା । ତାପରେ ଅଗ୍ନି ତିନିପ୍ରକାର ହେଲା, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କଲା ।

ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପଂ ଚ ରସମାତ୍ରଂ ସମାଵିଶତ୍ ତସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣା ଆପୋ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତୁ ରସାତ୍ମିକାଃ

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ସହିତ କେବଳ ରସ ପ୍ରବେଶ କଲା । ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଚାରିପ୍ରକାର ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ରସ ।